Pobieranie prezentacji. Proszę czekać

Pobieranie prezentacji. Proszę czekać

Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego al. Niepodległości 18 61-713 Poznań Kierunki rozwoju OZE w odniesieniu do zasobów w Wielkopolsce Andrzej.

Podobne prezentacje


Prezentacja na temat: "Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego al. Niepodległości 18 61-713 Poznań Kierunki rozwoju OZE w odniesieniu do zasobów w Wielkopolsce Andrzej."— Zapis prezentacji:

1 Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego al. Niepodległości Poznań Kierunki rozwoju OZE w odniesieniu do zasobów w Wielkopolsce Andrzej Bobrowski Dyrektor Departamentu Rolnictwa i Rozwoju Wsi Urzędu Marszałkowskiego Województwa Wielkopolskiego w Poznaniu

2 Ogólna charakterystyka Energia ze źródeł odnawialnych to energia: z elektrowni wodnych,z elektrowni wodnych, z elektrowni wiatrowych,z elektrowni wiatrowych, z biomasy (stałej, ciekłej i gazowej),z biomasy (stałej, ciekłej i gazowej), ze słońca (ogniwa fotowoltaiczne i kolektory słoneczne),ze słońca (ogniwa fotowoltaiczne i kolektory słoneczne), ze źródeł geotermicznych.ze źródeł geotermicznych.

3 3 x 20% + 10% tj. do roku 2020 Unia Europejska: a) o 20% zredukuje emisję gazów cieplarnianych b) do 20% zwiększy udział OZE w zużyciu energii ogółem (cel krajowy dla Polski to 15%) c) o 20% zwiększenie efektywności energetycznej d) do co najmniej 10% wzrośnie udział biopaliw w ogólnej konsumpcji paliw transportowych Polityka klimatyczna i energetyczna UE

4 Polityka klimatyczna a rolnictwo Uprawa roli i zwierząt na świecie odpowiadają za emisję od 17 do 32%.Uprawa roli i zwierząt na świecie odpowiadają za emisję od 17 do 32%. Nawet 16,5 mld ton gazów cieplarnianych może emitować rocznie światowe rolnictwo.Nawet 16,5 mld ton gazów cieplarnianych może emitować rocznie światowe rolnictwo. Największy wpływ na ocieplenie klimatu ma w tym sektorze gospodarkiNajwiększy wpływ na ocieplenie klimatu ma w tym sektorze gospodarki podtlenek azotu uwalniany podczas rozkładu nawozów. W drugiej kolejności wymieniany jest metan, powstały w skutek hodowli zwierząt. Wytworzenie kilograma wołowiny pociąga za sobą emisję 13 kg gazów.Wytworzenie kilograma wołowiny pociąga za sobą emisję 13 kg gazów.

5 ok. 80% światowego zapotrzebowania energetycznego nadal zaspokajają paliwa kopalne (źródła odnawialne 14%, a nuklearne tylko 6%);ok. 80% światowego zapotrzebowania energetycznego nadal zaspokajają paliwa kopalne (źródła odnawialne 14%, a nuklearne tylko 6%); 95% energii pierwotnej to węgiel kamienny, węgiel brunatny, ropa naftowa i gaz ziemny;95% energii pierwotnej to węgiel kamienny, węgiel brunatny, ropa naftowa i gaz ziemny; 90% energii odnawialnej pochodzi z biomasy.90% energii odnawialnej pochodzi z biomasy. Ogólna charakterystyka

6

7 Udział energii z OZE w bilansie produkcji energii pierwotnej w Polsce w 2006 r.

8 Udział nośników energii i paliw z OZE w produkcji energii pierwotnej w 2006 r.

9 Ogólna charakterystyka Niski udział energii odnawialnej w bilansie paliwowo-energetycznym kraju wynika z: braku dostatecznych mechanizmów finansowych dla wytwórców,braku dostatecznych mechanizmów finansowych dla wytwórców, wieloletniej tradycji stosowania węgla jako głównego paliwa energetycznego,wieloletniej tradycji stosowania węgla jako głównego paliwa energetycznego, stosowania w przeszłości dotacji do energetyki i niskich cen tradycyjnych nośników energii,stosowania w przeszłości dotacji do energetyki i niskich cen tradycyjnych nośników energii, relatywnie wysokich kosztów inwestycyjnych technologii wykorzystujących źródła odnawialne.relatywnie wysokich kosztów inwestycyjnych technologii wykorzystujących źródła odnawialne.

10 Odnawialne Źródła Energii Korzyści z wykorzystania OZE w produkcji energii: aktywizacja obszarów wiejskich,aktywizacja obszarów wiejskich, obniżka kosztów produkcji i przesyłu energii na ryku lokalnym i regionalnym,obniżka kosztów produkcji i przesyłu energii na ryku lokalnym i regionalnym, rozwój małych i średnich przedsiębiorstw,rozwój małych i średnich przedsiębiorstw, wdrażanie upraw energetycznych,wdrażanie upraw energetycznych, poprawa stanu środowiska naturalnego,poprawa stanu środowiska naturalnego, pośrednie tworzenie miejsc pracy na poziomie lokalnym,pośrednie tworzenie miejsc pracy na poziomie lokalnym, wzrost bezpieczeństwa energetycznego krajuwzrost bezpieczeństwa energetycznego kraju

11 Polityka klimatyczna i energetyczna UE Zobowiązania międzynarodowe Polski w najbliższych latach: Uzyskanie 6% redukcji dwutlenku węgla w latach w stosunku do roku 1988 – Ramowa Konwencja Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu wraz z Protokołem z Kioto;Uzyskanie 6% redukcji dwutlenku węgla w latach w stosunku do roku 1988 – Ramowa Konwencja Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu wraz z Protokołem z Kioto; Uzyskanie 7,5% udziału energii elektrycznej wytworzonej w źródłach odnawialnych w krajowym zużyciu brutto energii elektrycznej do końca 2010 roku – Dyrektywa 2001/77/WE Parlamentu Europejskiego i Rady;Uzyskanie 7,5% udziału energii elektrycznej wytworzonej w źródłach odnawialnych w krajowym zużyciu brutto energii elektrycznej do końca 2010 roku – Dyrektywa 2001/77/WE Parlamentu Europejskiego i Rady; Uzyskanie 5,75% udziału biopaliw w rynku paliw płynnych do końca 2010 roku – Dyrektywa 2003/30/WE Parlamentu Europejskiego i Rady;Uzyskanie 5,75% udziału biopaliw w rynku paliw płynnych do końca 2010 roku – Dyrektywa 2003/30/WE Parlamentu Europejskiego i Rady;

12 Perspektywy rozwoju OZE do roku 2010 i do 2025 (wg opracowań Energoprojekt Warszawa)

13 Polityka klimatyczna i energetyczna UE Energia elektryczna – cel na 2010 rok* kogeneracja (skojarzona produkcja energii elektrycznej i ciepła)kogeneracja (skojarzona produkcja energii elektrycznej i ciepła) z upraw energetycznych oraz odpadów z rolnictwa i leśnictwa biogaz z odpadów komunalnych i rolniczychbiogaz z odpadów komunalnych i rolniczych na lądzie i morzu – 2000 MW (2004 rok – 63 MW)na lądzie i morzu – 2000 MW (2004 rok – 63 MW) modernizacja istniejących urządzeń energetycznych przy tych samych stopniach wodnychmodernizacja istniejących urządzeń energetycznych przy tych samych stopniach wodnych budowa małych elektrowni wodnychbudowa małych elektrowni wodnych budowa nowych stopni wodnychbudowa nowych stopni wodnych * Raport Ministra Gospodarki określający cele w zakresie udziału energii elektrycznej wytwarzanej w odnawialnych źródłach energii znajdujących się na terytorium RP, w krajowym zużyciu energii w latach (dokument przyjęty przez Radę Ministrów w dniu 16 sierpnia 2005 roku) biomasa – 4% wiatr – 2,3% woda – 1,2%

14 Polityka klimatyczna i energetyczna UE Ciepło – realizacja przyszłych celów (Polska) lokalne i rozproszone systemy ciepłowniczelokalne i rozproszone systemy ciepłownicze instalacje skojarzonego wytwarzania energii elektrycznej i ciepła, wykorzystujące uprawy energetyczne, słomę oraz odpady z rolnictwa i leśnictwainstalacje skojarzonego wytwarzania energii elektrycznej i ciepła, wykorzystujące uprawy energetyczne, słomę oraz odpady z rolnictwa i leśnictwa zagospodarowanie biogazu pochodzącego ze składowisk odpadów, oczyszczalni ścieków oraz farm hodowlanychzagospodarowanie biogazu pochodzącego ze składowisk odpadów, oczyszczalni ścieków oraz farm hodowlanych indywidualne systemy grzewczeindywidualne systemy grzewcze lokalne systemy ciepłowniczelokalne systemy ciepłownicze indywidualne systemy grzewcze w budownictwie przede wszystkim do podgrzewania wody użytkowej (kolektory wodne)indywidualne systemy grzewcze w budownictwie przede wszystkim do podgrzewania wody użytkowej (kolektory wodne) w rolnictwie do celów suszarniczych (kolektory powietrzne)w rolnictwie do celów suszarniczych (kolektory powietrzne) turystyce i rekreacjiturystyce i rekreacji budownictwo pasywne (energooszczędność, odpowiednie projektowanie)budownictwo pasywne (energooszczędność, odpowiednie projektowanie) biomasa geotermia słońce

15 Struktura przyrostu mocy w energetyce odnawialnej w Polsce do roku 2010 wg Strategii rozwoju energetyki odnawialnej

16 Polityka energetyczna Polski cd. Stopień wykorzystania odnawialnych źródeł energii zależy od ich zasobów i technologii ich przetwarzania. Generalnie można powiedzieć, że biomasa (uprawy energetyczne, drewno opałowe, odpady rolnicze, przemysłowe i leśne, biogaz) oraz energia wiatrowa realnie oferują największy potencjał do wykorzystania w Polsce przy obecnych cenach energii i warunkach pomocy publicznej.Generalnie można powiedzieć, że biomasa (uprawy energetyczne, drewno opałowe, odpady rolnicze, przemysłowe i leśne, biogaz) oraz energia wiatrowa realnie oferują największy potencjał do wykorzystania w Polsce przy obecnych cenach energii i warunkach pomocy publicznej. W dalszej kolejności plasują się zasoby energii wodnej oraz geotermalnej. Natomiast technologie słoneczne (pomimo ogromnego potencjału technicznego) z powodu niskiej efektywności kosztowej w odniesieniu do produkcji energii elektrycznej mogą odgrywać istotną rolę praktycznie wyłącznie do produkcji ciepła.W dalszej kolejności plasują się zasoby energii wodnej oraz geotermalnej. Natomiast technologie słoneczne (pomimo ogromnego potencjału technicznego) z powodu niskiej efektywności kosztowej w odniesieniu do produkcji energii elektrycznej mogą odgrywać istotną rolę praktycznie wyłącznie do produkcji ciepła.

17 Polityka klimatyczna i energetyczna UE cd. Natura 2000 Aktualnie Komisja Europejska zatwierdziła listę 172 obszarów Natura 2000 regionu kontynentalnego w tym:Aktualnie Komisja Europejska zatwierdziła listę 172 obszarów Natura 2000 regionu kontynentalnego w tym: obszarów specjalnej ochrony siedliskobszarów specjalnej ochrony siedlisk obszarów specjalnej ochrony ptakówobszarów specjalnej ochrony ptaków 47 obszarów Natura 2000 znajduje się na terenie Wielkopolski.47 obszarów Natura 2000 znajduje się na terenie Wielkopolski.

18 Zasoby Odnawialnych Źródeł Energii w Wielkopolsce

19 Energia słoneczna Możliwości wykorzystania w Wielkopolsce: ograniczone ze względu na niekorzystne położenie geograficzne,ograniczone ze względu na niekorzystne położenie geograficzne, niższa o 62% roczna energia promieniowania względem Europy Pd.,niższa o 62% roczna energia promieniowania względem Europy Pd., uzupełnienie dla tradycyjnego ogrzewania.uzupełnienie dla tradycyjnego ogrzewania.

20 Energia słoneczna

21 Energia wiatrowa Możliwości wykorzystania w Wielkopolsce: ekonomicznie opłacalne lecz kosztowne,ekonomicznie opłacalne lecz kosztowne, uzależnione od wparcia finansowego funduszy i banków,uzależnione od wparcia finansowego funduszy i banków, zależne od warunków wiatrowych i ukształtowania terenu wokół,zależne od warunków wiatrowych i ukształtowania terenu wokół, zależne od lokacji w regionie,zależne od lokacji w regionie, uzupełnienie dla tradycyjnego ogrzewania.uzupełnienie dla tradycyjnego ogrzewania. wymagania ochrony przyrody (NATURA 2000)wymagania ochrony przyrody (NATURA 2000)

22 Energia wiatrowa

23 Łączna moc elektrowni wiatrowych w MW: Niemcy – 22247Niemcy – USA – 16818USA – Hiszpania – 15145Hiszpania – Indie – 8000Indie – 8000 Chiny – 6050Chiny – 6050 Dania – 3125Dania – 3125 Włochy – 2726Włochy – 2726 W.Brytania – 2389W.Brytania – 2389 Holandia – 1746Holandia – 1746 Polska - 80Polska - 80

24 Energia wiatrowa Opis Moc [MW] Ilość Moc zainstalowana i ilość przyłączonych do sieci farm wiatrowych farm Moc farm wiatrowych w trakcie realizacji ich budowy farm Moc przyłączeniowa i ilość farm wiatrowych którym wydano warunki przyłączenia (w tym do sieci przesyłowej) 4373(855) 98 farm (7 farm) Stan aktualny w zakresie przyłączeń farm wiatrowych do KSE - liczby Łącznie: farm Moc i ilość farm wiatrowych którym określono i uzgodniono zakresy wykonania ekspertyz farm

25 Energia geotermalna Możliwości wykorzystania w Wielkopolsce: Opłacalność zależy od głębokości odwiertu (3-4 km = >100ºC) oraz od temperatury wodyOpłacalność zależy od głębokości odwiertu (3-4 km = >100ºC) oraz od temperatury wody Wysoki koszt wykonania odwiertuWysoki koszt wykonania odwiertu zależne od lokacji w regionie:zależne od lokacji w regionie: - b. dobre - Czarnków, Oborniki i Koło - dobre - Rogoźno, Wągrowiec, Murowana Goślina - dość dobre - Gniezno i Konin uzupełnienie dla tradycyjnego ogrzewaniauzupełnienie dla tradycyjnego ogrzewania

26 Energia wód powierzchniowych Możliwości wykorzystania w Wielkopolsce: niewielkie szanse rozwoju ze względu na deficyt wodyniewielkie szanse rozwoju ze względu na deficyt wody marginalny udział w produkcji energii w regioniemarginalny udział w produkcji energii w regionie brak nowoczesnych technologii pozwalających obniżyć koszty inwestycjibrak nowoczesnych technologii pozwalających obniżyć koszty inwestycji wg. WZMiUW w Poznaniu na jego terenie działa 25 elektrowni wodnych o mocy brutto 1,56 MW (1,27 MW netto), a kolejnych 20 MEW jest planowanych (1,46 MW brutto).wg. WZMiUW w Poznaniu na jego terenie działa 25 elektrowni wodnych o mocy brutto 1,56 MW (1,27 MW netto), a kolejnych 20 MEW jest planowanych (1,46 MW brutto).

27 Energia wód powierzchniowych

28 Energia biomasy Możliwości wykorzystania w Wielkopolsce: duży potencjał produkcji słomy;duży potencjał produkcji słomy; nadwyżki słomy od 900 tys. ton do 2,6 mln tonnadwyżki słomy od 900 tys. ton do 2,6 mln ton (słoma – głównie wykorzystanie rolnicze); system dopłat do zakładania plantacji roślin energetycznych;system dopłat do zakładania plantacji roślin energetycznych; zagospodarowana biomasa z lasów;zagospodarowana biomasa z lasów; główne kierunki dla biomasy:główne kierunki dla biomasy: - biogazownie rolnicze (ok. 200 – 250 szt. do 2020 r.) - biopaliwa (bioetanol, biodiesel)

29 Przyszłość produkcji energii z OZE Na dzień dzisiejszy w Wielkopolsce należy wspierać równolegle 2 kierunki rozwoju produkcji energii ze źródeł odnawialnych: energii z biomasy,energii z biomasy, energii wiatrowej,energii wiatrowej, a być może w przyszłości, w przypadku problemów z pojemnością sieci przesyłowych, także: energii elektrycznej z wodoru٭energii elektrycznej z wodoru٭ ٭(Przegląd Komunalny 3(198)/2008, wywiad z Ministrem Środowiska Maciejem Nowickim) ٭(Przegląd Komunalny 3(198)/2008, wywiad z Ministrem Środowiska Maciejem Nowickim)

30 Polityka klimatyczna i energetyczna Polski Regulacje prawne: Ustawa z dnia 10 kwietnia 1997 r. Prawo energetyczne (Dz.U. z 1997, Nr 54, poz. 625 z późn. zm.) Ustawa z dnia 10 kwietnia 1997 r. Prawo energetyczne (Dz.U. z 1997, Nr 54, poz. 625 z późn. zm.) Polityka Energetyczna Polski Polityka Energetyczna Polski Narodowy Plan Rozwoju Narodowy Plan Rozwoju Strategia Rozwoju Województwa Wielkopolskiego (lokalne) Strategia Rozwoju Województwa Wielkopolskiego (lokalne)

31 Polityka energetyczna Polski Cele: zapewnienie bezpieczeństwa energetycznego kraju,zapewnienie bezpieczeństwa energetycznego kraju, wzrost konkurencyjności gospodarki i jej efektywności energetycznej,wzrost konkurencyjności gospodarki i jej efektywności energetycznej, ochrona środowiska przed negatywnymi skutkami działalności energetycznej, związanej z wytwarzaniem, przesyłaniem i dystrybucją energii i paliw.ochrona środowiska przed negatywnymi skutkami działalności energetycznej, związanej z wytwarzaniem, przesyłaniem i dystrybucją energii i paliw.

32 Prawo energetyczne Zadania samorządu województwa zapisane w ustawie: opiniuje gminne projekty założeń do planów zaopatrzenia w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe w zakresie koordynacji współpracy z sąsiednimi gminami oraz w zakresie z polityką energetyczną państwa.opiniuje gminne projekty założeń do planów zaopatrzenia w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe w zakresie koordynacji współpracy z sąsiednimi gminami oraz w zakresie z polityką energetyczną państwa. na wniosek Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki Zarząd Województwa opiniuje plany rozwoju przedsiębiorstw energetycznychna wniosek Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki Zarząd Województwa opiniuje plany rozwoju przedsiębiorstw energetycznych

33 Samorząd Województwa Ze względu na zadania samorządu województwa związane zZe względu na zadania samorządu województwa związane z podnoszeniem efektywności energetycznej i wdrażaniem OZE, uchwałą Sejmiku Wojewódzkiego zatwierdzono działania zmierzające do utworzenia Wielkopolskiej Agencji Zarządzania Energią (WAZE), jako instytucji wspomagającej władze regionu. Podstawowym źródłem finansowania działalności Agencji mają byćPodstawowym źródłem finansowania działalności Agencji mają być środki z unijnego funduszu Inteligentna Energia dla Europy II. Stosowny wiosek do Komisji Europejskiej został już opracowany. Termin składania wniosków do 26 czerwca 2008 r.

34 Wielkopolska Agencja Zarządzania Energią Najważniejsze zadania WAZE: koordynacja zagadnień związanych z energetyką oraz efektywnością energetyczną w województwie oraz rozproszonych działań poszczególnych podmiotów w tym zakresie (konsolidacja środowiska),koordynacja zagadnień związanych z energetyką oraz efektywnością energetyczną w województwie oraz rozproszonych działań poszczególnych podmiotów w tym zakresie (konsolidacja środowiska), opracowanie strategii energetycznej dla Wielkopolski,opracowanie strategii energetycznej dla Wielkopolski, programowanie wykorzystania środków pomocowych w sektorze energetycznym w sposób najefektywniejszy dla regionu,programowanie wykorzystania środków pomocowych w sektorze energetycznym w sposób najefektywniejszy dla regionu, doradztwo dla samorządów lokalnych w zakresie optymalnego wykorzystania OZE,doradztwo dla samorządów lokalnych w zakresie optymalnego wykorzystania OZE, pomoc w poszukiwaniu zewnętrznych źródeł finansowania, przygotowywanie wniosków o dotację i wniosków kredytowych,pomoc w poszukiwaniu zewnętrznych źródeł finansowania, przygotowywanie wniosków o dotację i wniosków kredytowych, działania informacyjno – promocyjne, wymiana doświadczeń z partnerami zagranicznymi (np. konferencje, szkolenia, seminaria).działania informacyjno – promocyjne, wymiana doświadczeń z partnerami zagranicznymi (np. konferencje, szkolenia, seminaria).

35 Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego Od 2000 roku Departament Rolnictwa i Rozwoju Wsi promuje OZE inicjując szereg konferencji, seminariów i spotkań w Wielkopolsce.Od 2000 roku Departament Rolnictwa i Rozwoju Wsi promuje OZE inicjując szereg konferencji, seminariów i spotkań w Wielkopolsce. W marcu 2007 roku odbyło się I Regionalne Spotkanie Przedstawicieli Samorządów oraz Organizacji i Instytucji działających na Rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich w Wielkopolsce pod hasłem Odnawialne Źródła Energii szansą dla wielkopolskich gmin.W marcu 2007 roku odbyło się I Regionalne Spotkanie Przedstawicieli Samorządów oraz Organizacji i Instytucji działających na Rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich w Wielkopolsce pod hasłem Odnawialne Źródła Energii szansą dla wielkopolskich gmin. W maju 2007 roku odbyło się inauguracyjne spotkanie Zespołu ds. Promocji Odnawialnych Źródeł Energii przy Departamencie Rolnictwa i Rozwoju Wsi Urzędu Marszałkowskiego.W maju 2007 roku odbyło się inauguracyjne spotkanie Zespołu ds. Promocji Odnawialnych Źródeł Energii przy Departamencie Rolnictwa i Rozwoju Wsi Urzędu Marszałkowskiego. Od czerwca 2007 roku ruszył cykl spotkań powiatowych Odnawialne źródła energii w gminie.Od czerwca 2007 roku ruszył cykl spotkań powiatowych Odnawialne źródła energii w gminie.

36 Współpraca z regionami partnerskimi w Niemczech Brandenburgia Brandenburgia Hesja Hesja Dolna Saksonia Dolna Saksonia Regiony partnerskie Wielkopolski w Niemczech:

37 Współpraca z regionami partnerskimi w Niemczech Brandenburgia: Aktualnie trwają uzgodnienia między Departamentem Rolnictwa i Rozwoju Wsi UMWW a Ministerstwem Rozwoju Wsi, Środowiska i Ochrony Konsumentów Brandenburgii celem włączenia się w realizację tego projektu i wykorzystania badań prowadzonych przez międzynarodowych specjalistów. Przedstawiciele Kraju Związkowego Brandenburgia zobowiązali się do końca maja określić warunki udziału w projekcie INTERREG IVC, w regionach których badania dotyczą.

38 Współpraca z regionami partnerskimi w Niemczech Hesja: W dniu 6 grudnia 2000 roku zostało podpisane Porozumienie o Partnerstwie Kraju Związkowego Hesji oraz Województwa Wielkopolskiego. Partnerstwo wypełniają wizyty robocze, konferencje, wystawy, giełdy kontaktów oraz liczne wymiany szkolne oraz między stowarzyszeniami. Raz w roku odbywają się na przemian wizyty premiera Hesji oraz marszałka Wielkopolski w regionie partnerskim.W dniu 6 grudnia 2000 roku zostało podpisane Porozumienie o Partnerstwie Kraju Związkowego Hesji oraz Województwa Wielkopolskiego. Partnerstwo wypełniają wizyty robocze, konferencje, wystawy, giełdy kontaktów oraz liczne wymiany szkolne oraz między stowarzyszeniami. Raz w roku odbywają się na przemian wizyty premiera Hesji oraz marszałka Wielkopolski w regionie partnerskim. W zakresie prowadzenia zintegrowanej polityki energetycznej koordynatorem współpracy po stronie niemieckiej jest powstałe w 2004 roku Centrum Kompetencyjne HeRo – Kompetenzzentrum HessenRohstoffe e.V.W zakresie prowadzenia zintegrowanej polityki energetycznej koordynatorem współpracy po stronie niemieckiej jest powstałe w 2004 roku Centrum Kompetencyjne HeRo – Kompetenzzentrum HessenRohstoffe e.V.

39 Współpraca z regionami partnerskimi w Niemczech Dolna Saksonia: W dniu 14 lutego 2008 roku Zarząd Województwa Wielkopolskiego podjął decyzję o przystąpieniu UMWW do realizacji projektu RegioSustain+ Długotrwały rozwój regionalny na peryferyjnych terenach wiejskich w ramach Europejskiej Współpracy Terytorialnej w Europie Środkowej INTERREG IVB.W dniu 14 lutego 2008 roku Zarząd Województwa Wielkopolskiego podjął decyzję o przystąpieniu UMWW do realizacji projektu RegioSustain+ Długotrwały rozwój regionalny na peryferyjnych terenach wiejskich w ramach Europejskiej Współpracy Terytorialnej w Europie Środkowej INTERREG IVB. Partnerem wiodącym jest Leibniz Institut fur Landerkunde z Lipska.Partnerem wiodącym jest Leibniz Institut fur Landerkunde z Lipska. Głównym celem projektu jest wdrożenie regionalnej, zrównoważonej gospodarki energetycznej w regionie.Głównym celem projektu jest wdrożenie regionalnej, zrównoważonej gospodarki energetycznej w regionie. Początek projektu: wrzesień-październik 2008 r.Początek projektu: wrzesień-październik 2008 r.

40 Wnioski dla Wielkopolski ze współpracy międzyregionalnej: wsparcie aktywizacji środków unijnych dla realizacji wsparcie aktywizacji środków unijnych dla realizacji zintegrowanej polityki klimatycznej i energetycznej UE zintegrowanej polityki klimatycznej i energetycznej UE wymiana doświadczeń w zakresie pozyskiwania energii wymiana doświadczeń w zakresie pozyskiwania energii ze źródeł odnawialnych – głównie biomasy ze źródeł odnawialnych – głównie biomasy wymiana doświadczeń w dziedzinie nauki i gospodarki wymiana doświadczeń w dziedzinie nauki i gospodarki pogłębienie współpracy administracji partnerskiej pogłębienie współpracy administracji partnerskiej pomoc w powołaniu Wielkopolskiej Agencji Zarządzania Energią pomoc w powołaniu Wielkopolskiej Agencji Zarządzania Energią opracowanie wspólnych kierunków rozwoju OZE opracowanie wspólnych kierunków rozwoju OZE Współpraca z regionami partnerskimi w Niemczech

41 Odnawialne Źródła Energii Źródła finansowania: Fundacja EkoFunduszFundacja EkoFundusz Program Operacyjny Infrastruktura i ŚrodowiskoProgram Operacyjny Infrastruktura i Środowisko Wielkopolski Regionalny Program Operacyjny Wielkopolski Regionalny Program Operacyjny Program Rozwoju Obszarów Wiejskich Program Rozwoju Obszarów Wiejskich Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki WodnejNarodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki WodnejWojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej Bank Ochrony Środowiska (kredyty preferencyjne)Bank Ochrony Środowiska (kredyty preferencyjne)

42 Wielkopolski Regionalny Program Operacyjny na lata

43 Priorytet III Środowisko przyrodnicze Działanie 3.2 Infrastruktura energetyczna przyjazna środowisku Cel: zmniejszenie zanieczyszczenia powietrza poprzez ograniczenie emisji szkodliwych gazów i pyłów modernizacji systemów przesyłowych energii, w tym cieplnej, termomodernizacji, instalacji urządzeń filtrujących i odpylającychzmniejszenie zanieczyszczenia powietrza poprzez ograniczenie emisji szkodliwych gazów i pyłów modernizacji systemów przesyłowych energii, w tym cieplnej, termomodernizacji, instalacji urządzeń filtrujących i odpylających zwiększenie efektywności energetycznej – projekty polegające m.in. na instalacji nowoczesnych systemów grzewczych z elementami OZE (energia biomasy, energia wiatrowa i geotermiczna, energia słoneczna, hydroelektryczna oraz projekty stosujące odnawialne źródła energii jako uzupełnienie rozwiązań konwencjonalnych w energetyce)zwiększenie efektywności energetycznej – projekty polegające m.in. na instalacji nowoczesnych systemów grzewczych z elementami OZE (energia biomasy, energia wiatrowa i geotermiczna, energia słoneczna, hydroelektryczna oraz projekty stosujące odnawialne źródła energii jako uzupełnienie rozwiązań konwencjonalnych w energetyce)

44 Rodzaje projektów Termomodernizacja lokalnego źródła ciepła i/lub lokalnych ciepłowniczych sieci przesyłowychTermomodernizacja lokalnego źródła ciepła i/lub lokalnych ciepłowniczych sieci przesyłowych Termomodernizacja obiektów użyteczności publicznej, w tym system grzewczyTermomodernizacja obiektów użyteczności publicznej, w tym system grzewczy Budowa i przebudowa lokalnych systemów zaopatrzenia w energię elektryczną (średnie napięcia), gaz oraz energię cieplnąBudowa i przebudowa lokalnych systemów zaopatrzenia w energię elektryczną (średnie napięcia), gaz oraz energię cieplną Instalacja i przebudowa urządzeń filtrujących gazy i urządzeń odpylających w lokalnych systemach grzewczychInstalacja i przebudowa urządzeń filtrujących gazy i urządzeń odpylających w lokalnych systemach grzewczych

45 Potencjalni Beneficjenci Jednostki samorządu terytorialnego i ich związkiJednostki samorządu terytorialnego i ich związki Jednostki organizacyjne utworzone przez JST posiadające osobowość prawnąJednostki organizacyjne utworzone przez JST posiadające osobowość prawną Administracja rządowaAdministracja rządowa Podmioty działające w oparciu o umowę o partnerstwie publiczno – prywatnymPodmioty działające w oparciu o umowę o partnerstwie publiczno – prywatnym Lasy PaństwoweLasy Państwowe PrzedsiębiorcyPrzedsiębiorcy Organizacje pozarządoweOrganizacje pozarządowe Jednostki naukowe i szkoły wyższeJednostki naukowe i szkoły wyższe Spółdzielnie i wspólnoty mieszkaniowe, TBSSpółdzielnie i wspólnoty mieszkaniowe, TBS Podmioty prawne związków wyznaniowychPodmioty prawne związków wyznaniowych

46 Dofinansowanie Maksymalny udział środków UE w wydatkach kwalifikowanych:Maksymalny udział środków UE w wydatkach kwalifikowanych: -projekty nie objęte pomocą publiczną – 85% -projekty objęte pomocą publiczną – zgodnie z mapą pomocy regionalnej – Rozporządzenie Ministra Rozwoju Regionalnego z dnia 11 października 2007 r. w sprawie udzielania regionalnej pomocy inwestycyjnej w ramach RPO (Dz. U. Nr 193, Poz. 1399)

47 Dofinansowanie Zgodnie z Rozporządzeniemmaksymalny poziom regionalnej pomocy inwestycyjnej wynosi 40 %, z tym że:Zgodnie z Rozporządzeniem maksymalny poziom regionalnej pomocy inwestycyjnej wynosi 40 %, z tym że: -w przypadku mikro i małych przedsiębiorstw (z wyłączeniem sektora transportu) pomoc może zwiększyć się o 20 pkt. procentowych -w przypadku średnich przedsiębiorstw (z wyłączeniem sektora transportu) - może zwiększyć się o 10 pkt. procentowych

48 Minimalna/maksymalna wartość projektu Od 1 mln PLN wartości projektu do 20 mln PLN kosztów kwalifikowanych projektu z wyjątkiem:Od 1 mln PLN wartości projektu do 20 mln PLN kosztów kwalifikowanych projektu z wyjątkiem: - termomodernizacji budynków użyteczności publicznej do 10 mln PLN kosztów kwalifikowanych - lokalnych systemów zaopatrzenia w gaz do 8 mln PLN kosztów kwalifikowanych

49 Wielkość dostępnych środków, nabór wniosków, instytucje 30,90 mln Euro z EFFR30,90 mln Euro z EFFR nabór wniosków w III lub IV kwartale 2008 r.nabór wniosków w III lub IV kwartale 2008 r. Instytucją zarządzającą jest – Zarząd Województwa Wielkopolskiego, Departament Polityki Regionalnej UMWWInstytucją zarządzającą jest – Zarząd Województwa Wielkopolskiego, Departament Polityki Regionalnej UMWW Instytucją pośredniczącą (m.in. nabór wniosków, płatności) Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w PoznaniuInstytucją pośredniczącą (m.in. nabór wniosków, płatności) Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Poznaniu

50 Priorytet III Środowisko przyrodnicze Działanie 3.7 Zwiększenie wykorzystania odnawialnych zasobów energii Cel: zwiększenie udziału energii odnawialnej w bilansie energetycznym kraju poprzez tworzenie infrastruktury służącej wykorzystaniu energii pochodzącej ze źródeł odnawialnych, w tym wsparcie projektów stosujących OZE jako uzupełnienie rozwiązań konwencjonalnych np. w elektroenergetyce (kogeneracja)

51 Rodzaje projektów Budowa i rozbudowa: elektrowni wiatrowejelektrowni wiatrowej kolektorów słonecznych i ogniw fotowoltaicznychkolektorów słonecznych i ogniw fotowoltaicznych urządzeń grzewczych opalanych biomasąurządzeń grzewczych opalanych biomasą elektrowni wodnych o mocy do 10 MWelektrowni wodnych o mocy do 10 MW urządzeń grzewczych zasilanych energią geotermicznąurządzeń grzewczych zasilanych energią geotermiczną urządzeń do produkcji energii w oparciu o inne typy OZEurządzeń do produkcji energii w oparciu o inne typy OZE urządzeń i instalacji w ramach kogeneracji energiiurządzeń i instalacji w ramach kogeneracji energii

52 Rodzaje projektów Projekty na rzecz wykorzystania OZE (produkcja energii + przesył) mogą dotyczyć instalacji urządzeń o mocy od 0,25 do 50 MW z wyjątkiem kolektorów słonecznych i ogniw fotowoltaicznych, dla których minimalna moc wynosi 0,1 MW (projekty o wartości poniżej 20 mln PLN kosztów kwalifikowanych)Projekty na rzecz wykorzystania OZE (produkcja energii + przesył) mogą dotyczyć instalacji urządzeń o mocy od 0,25 do 50 MW z wyjątkiem kolektorów słonecznych i ogniw fotowoltaicznych, dla których minimalna moc wynosi 0,1 MW (projekty o wartości poniżej 20 mln PLN kosztów kwalifikowanych)

53 Beneficjenci Jednostki samorządu terytorialnego i ich związkiJednostki samorządu terytorialnego i ich związki Jednostki organizacyjne utworzone przez JST posiadające osobowość prawnąJednostki organizacyjne utworzone przez JST posiadające osobowość prawną Administracja rządowaAdministracja rządowa Podmioty działające w oparciu o umowę o partnerstwie publiczno – prywatnymPodmioty działające w oparciu o umowę o partnerstwie publiczno – prywatnym Lasy PaństwoweLasy Państwowe PrzedsiębiorcyPrzedsiębiorcy Organizacje pozarządoweOrganizacje pozarządowe Jednostki naukowe i szkoły wyższeJednostki naukowe i szkoły wyższe Spółki wodneSpółki wodne Podmioty prawne związków wyznaniowychPodmioty prawne związków wyznaniowych

54 Dofinansowanie Maksymalny udział środków UE w wydatkach kwalifikowanych jak w przypadku działania 3.2Maksymalny udział środków UE w wydatkach kwalifikowanych jak w przypadku działania 3.2 Maksymalna wartość projektu – do 20 mln PLN kosztów kwalifikowanych z wyjątkiem:Maksymalna wartość projektu – do 20 mln PLN kosztów kwalifikowanych z wyjątkiem: -elektrowni wodnych z instalacją do przesyłu -urządzeń grzewczych opalanych biomasą lub biogazem z instalacją do przesyłu -urządzeń i instalacji w ramach kogeneracji do 10 mln PLN kosztów kwalifikowanych

55 Wielkość dostępnych środków, nabór wniosków, instytucje 10,01 mln Euro z EFFR10,01 mln Euro z EFFR nabór wniosków w III lub IV kwartale 2008 r.nabór wniosków w III lub IV kwartale 2008 r. Instytucją zarządzającą jest – Zarząd Województwa Wielkopolskiego, Departament Polityki Regionalnej UMWWInstytucją zarządzającą jest – Zarząd Województwa Wielkopolskiego, Departament Polityki Regionalnej UMWW Instytucją pośredniczącą (m.in. nabór wniosków, płatności) Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w PoznaniuInstytucją pośredniczącą (m.in. nabór wniosków, płatności) Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Poznaniu

56 Główny Punkt Informacyjny WRPO Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego, Poznań, ul. Strzelecka 49 (budynek Victoria Center) tel.: oraz

57 Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007 – 2013 (PROW)

58 Kierunki działań w ramach PROW W ramach PROW 2007 – 2013 przewiduje się wsparcie projektów związanych z: W ramach PROW 2007 – 2013 przewiduje się wsparcie projektów związanych z: zakładaniem plantacji roślin na cele energetyczne w ramach Działania Modernizacja gospodarstw rolnychzakładaniem plantacji roślin na cele energetyczne w ramach Działania Modernizacja gospodarstw rolnych wytwarzaniem materiałów energetycznych z biomasy w ramach Działań:wytwarzaniem materiałów energetycznych z biomasy w ramach Działań: –Różnicowanie w kierunku działalności nierolniczej –Tworzenie i rozwój mikroprzedsiębiorstw wytwarzania lub dystrybucji energii ze źródeł odnawialnych, w szczególności wiatru, wody, energii geotermalnej, słońca, biogazu albo biomasy w ramach działania Podstawowe usługi dla gospodarki i ludności wiejskiejwytwarzania lub dystrybucji energii ze źródeł odnawialnych, w szczególności wiatru, wody, energii geotermalnej, słońca, biogazu albo biomasy w ramach działania Podstawowe usługi dla gospodarki i ludności wiejskiej

59 Modernizacja gospodarstw rolnych Beneficjent: Osoba fizyczna, osoba prawna, spółka osobowa, prowadząca działalność rolniczą w zakresie produkcji roślinnej lub zwierzęcejOsoba fizyczna, osoba prawna, spółka osobowa, prowadząca działalność rolniczą w zakresie produkcji roślinnej lub zwierzęcej Zakres kosztów kwalifikowalnych obejmuje m.in. koszty: zakupu materiału roślinnego (drzewa, krzewy, krzewinki oraz sadzonki, w tym sadzonki roślin energetycznych), do założenia plantacji, których okres użytkowania jest dłuższy niż 5 latzakupu materiału roślinnego (drzewa, krzewy, krzewinki oraz sadzonki, w tym sadzonki roślin energetycznych), do założenia plantacji, których okres użytkowania jest dłuższy niż 5 lat grodzenia, wyposażania plantacji wieloletnich w niezbędne urządzenia techniczne i technologicznegrodzenia, wyposażania plantacji wieloletnich w niezbędne urządzenia techniczne i technologiczne

60 Modernizacja gospodarstw rolnych Poziom pomocy: % kosztów kwalifikowalnych projektu Maksymalna kwota pomocy: 300 tys. zł (na jednego beneficjenta i jedno gospodarstwo rolne w okresie trwania Programu)

61 Różnicowanie w kierunku działalności nierolniczej Beneficjent: rolnik, domownik, małżonek rolnika – w rozumieniu przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolnikówrolnik, domownik, małżonek rolnika – w rozumieniu przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników Zakres kosztów kwalifikowanych obejmuje m.in. koszty: budowy, przebudowy lub remontu połączonego z modernizacją niemieszkalnych obiektów budowlanych wraz z zakupem i montażem instalacji technicznejbudowy, przebudowy lub remontu połączonego z modernizacją niemieszkalnych obiektów budowlanych wraz z zakupem i montażem instalacji technicznej zakupu maszyn, urządzeń, narzędzi, wyposażenia, które są niezbędne do osiągnięcia celów projektuzakupu maszyn, urządzeń, narzędzi, wyposażenia, które są niezbędne do osiągnięcia celów projektu

62 Różnicowanie w kierunku działalności nierolniczej Poziom pomocy: 50 % kosztów kwalifikowanychPoziom pomocy: 50 % kosztów kwalifikowanych Maksymalna kwota pomocy: 100 tys. zł (na jednego beneficjenta w okresie trwania ProgramuMaksymalna kwota pomocy: 100 tys. zł (na jednego beneficjenta w okresie trwania Programu

63 Tworzenie i rozwój mikroprzedsiębiorstw Beneficjent: osoba fizyczna, osoba prawna lub jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej, która prowadzi działalność jako mikroprzedsiębiorstwo zatrudniające poniżej 10 osób i mające obrót nieprzekraczający równowartości w zł 2 mln euroosoba fizyczna, osoba prawna lub jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej, która prowadzi działalność jako mikroprzedsiębiorstwo zatrudniające poniżej 10 osób i mające obrót nieprzekraczający równowartości w zł 2 mln euro Zakres kosztów kwalifikowalnych obejmuje m.in. koszty: budowy, przebudowy lub remontu połączonego z modernizacją niemieszkalnych obiektów budowlanych wraz z zakupem i montażem instalacji technicznejbudowy, przebudowy lub remontu połączonego z modernizacją niemieszkalnych obiektów budowlanych wraz z zakupem i montażem instalacji technicznej zakupu maszyn, urządzeń, narzędzi, wyposażenia, które są niezbędne do osiągnięcia celów projektuzakupu maszyn, urządzeń, narzędzi, wyposażenia, które są niezbędne do osiągnięcia celów projektu

64 Poziom pomocy: 50 % kosztów kwalifikowalnychPoziom pomocy: 50 % kosztów kwalifikowalnych Maksymalna kwota pomocy: 300 tys. zł (na jednego beneficjenta w okresie trwania Programu)Maksymalna kwota pomocy: 300 tys. zł (na jednego beneficjenta w okresie trwania Programu) Tworzenie i rozwój mikroprzedsiębiorstw

65 Podstawowe usługi dla gospodarki i ludności wiejskiej Pomocy udziela się na realizację m.in. wytwarzania lub dystrybucji energii ze źródeł odnawialnych, w szczególności wiatru, wody, energii geotermalnej, słońca, biogazu albo biomasy.Pomocy udziela się na realizację m.in. wytwarzania lub dystrybucji energii ze źródeł odnawialnych, w szczególności wiatru, wody, energii geotermalnej, słońca, biogazu albo biomasy. Zakres pomocy obejmuje koszty inwestycyjne, w szczególności: zakup materiałów i wykonanie prac budowlano – montażowych, zakup niezbędnego wyposażenia. Beneficjent: gmina lub jednostka organizacyjna, dla której organizatorem jest jednostka samorządu terytorialnegoBeneficjent: gmina lub jednostka organizacyjna, dla której organizatorem jest jednostka samorządu terytorialnego

66 Podstawowe usługi dla gospodarki i ludności wiejskiej Kryteria dostępu: Pomoc może być przyznana na projekt realizowany w miejscowości należącej do: - gminy wiejskiej lub - gminy miejsko-wiejskiej, z wyłączeniem miast liczących powyżej 5 tys. mieszkańców lub - gminy miejskiej, z wyłączeniem miejscowości liczących powyżej 5 tys.

67 Podstawowe usługi dla gospodarki i ludności wiejskiej 1.Maksymalna wysokość pomocy na realizację projektów w jednej gminie, w okresie realizacji Programu, nie może przekroczyć: zł - na projekty w zakresie wytwarzania lub dystrybucji energii ze źródeł odnawialnych. 2.Poziom pomocy wynosi maksymalnie 75% kosztów kwalifikowalnych inwestycji. Wymagany krajowy wkład środków publicznych, w wysokości co najmniej 25% kosztów kwalifikowalnych projektu pochodzi ze środków własnych.

68 Szczegółowych informacji udziela Departament Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich Urzędu Marszałkowskiego Województwa Wielkopolskiego ul. Kościuszki Poznań tel fax

69 Pomoc dla plantacji trwałych – Agencja Rynku Rolnego Mechanizm ma na celu udzielenie pomocy stanowiącej zwrot części zryczałtowanych kosztów poniesionych przez Rolnika z tytułu założenia plantacji wieloletnich roślin energetycznych.Mechanizm ma na celu udzielenie pomocy stanowiącej zwrot części zryczałtowanych kosztów poniesionych przez Rolnika z tytułu założenia plantacji wieloletnich roślin energetycznych. Rodzaje roślin objętych pomocą do plantacji trwałych to:Rodzaje roślin objętych pomocą do plantacji trwałych to: Wierzba (Salix sp.); Topola (Populus sp.); Miskant (Miscanthus sp.); Ślazowiec pensylwański (Sida hermaphrodita).

70 Pomoc dla plantacji trwałych – Agencja Rynku Rolnego Kwota pomocy wyliczona będzie w oparciu o zryczałtowane koszty założenia 1 ha plantacji danego rodzaju rośliny energetycznej, określone w rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Kwota pomocy wyliczona będzie w oparciu o zryczałtowane koszty założenia 1 ha plantacji danego rodzaju rośliny energetycznej, określone w rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi. W danym roku Rolnik może ubiegać się o przyznanie pomocy do założenia plantacji trwałych o powierzchni nieprzekraczającej 100 ha W danym roku Rolnik może ubiegać się o przyznanie pomocy do założenia plantacji trwałych o powierzchni nieprzekraczającej 100 ha O pomoc mogą ubiegać się również Rolnicy, którzy założyli plantacje trwałe w 2007 r., lecz nie wcześniej niż w dniu 1 września 2007 r. O pomoc mogą ubiegać się również Rolnicy, którzy założyli plantacje trwałe w 2007 r., lecz nie wcześniej niż w dniu 1 września 2007 r.

71 Pomoc dla plantacji trwałych – Agencja Rynku Rolnego Pomoc do plantacji trwałych przyznawana jest, jeżeli plantacja: Obejmuje obszar co najmniej 1 ha, Obejmuje obszar co najmniej 1 ha, Nie została założona na trwałych użytkach zielonych, Nie została założona na trwałych użytkach zielonych, Jest objęta wnioskiem o przyznanie płatności do upraw roślin energetycznych za rok, w którym plantacja została założona lub za rok następujący po roku założenia plantacji, Jest objęta wnioskiem o przyznanie płatności do upraw roślin energetycznych za rok, w którym plantacja została założona lub za rok następujący po roku założenia plantacji, Została założona zgodnie z wymogami agrotechniki, Została założona zgodnie z wymogami agrotechniki, Położona jest: Położona jest: - 1,5 m od granicy sąsiedniej działki gruntu, na której została założona taka plantacja lub użytkowanej jako grunt leśny, - 3 m od granicy sąsiedniej działki gruntu użytkowanej w sposób inny niż określony powyżej, Nie została założona na gruntach: Nie została założona na gruntach: - objętych obszarową ochroną przyrody, jeżeli plany ochrony tych obszarów jednoznacznie nie dopuszczają w danym miejscu zakładania plantacji, - zmeliorowanych, w przypadku plantacji topoli i wierzby.

72 Dziękuję za uwagę Andrzej Bobrowski Departament Rolnictwa i Rozwoju Wsi Urzędu Marszałkowskiego Województwa Wielkopolskiego w Poznaniu Departament Rolnictwa i Rozwoju Wsi ul. Piekary 19, Poznań tel. (61)


Pobierz ppt "Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego al. Niepodległości 18 61-713 Poznań Kierunki rozwoju OZE w odniesieniu do zasobów w Wielkopolsce Andrzej."

Podobne prezentacje


Reklamy Google