Pobieranie prezentacji. Proszę czekać

Pobieranie prezentacji. Proszę czekać

Prof. dr hab. Piotr Szeleszczuk Prawne aspekty ograniczania częstości występowania pałeczek Salmonella w produkcji drobiarskiej Jachranka 21.06.2007 Oddział

Podobne prezentacje


Prezentacja na temat: "Prof. dr hab. Piotr Szeleszczuk Prawne aspekty ograniczania częstości występowania pałeczek Salmonella w produkcji drobiarskiej Jachranka 21.06.2007 Oddział"— Zapis prezentacji:

1

2 Prof. dr hab. Piotr Szeleszczuk Prawne aspekty ograniczania częstości występowania pałeczek Salmonella w produkcji drobiarskiej Jachranka Oddział Chorób Ptaków, Katedra Nauk Klinicznych, Wydział Medycyny Weterynaryjnej, SGGW, ul. Ciszewskiego 8, Warszawa §

3 Piotr Szeleszczuk Aktualne problemy zdrowotne drobiu w Polsce Kursokonferencja KRD-IG Józefów Zakład Chorób Ptaków Katedry Chorób Zakaźnych, Mikrobiologii i Parazytologii Wydziału Medycyny Weterynaryjnej, SGGW ul. Grochowska 272, Warszawa ul. Grochowska 272, Warszawa

4 Aktualne problemy zdrowotne drobiu Lekarz wolnej praktyki Urzędowy lekarz weterynarii

5 Aktualne problemy zdrowotne drobiu

6 DLACZEGO !!!??? Od 17 lat kr ę cimy si ę wokół Salmonelli!!!

7 Źródła prawa EU Traktat Rozporządzenie (zarządzenie)- obowiązuje w Polsce!!! Dyrektywa – w Polsce musi być osiągnięty cel – metody wybieramy sami, nie obowiązuje polskiego lekarza weterynarii Decyzje – bezwzględnie obowiązują podmiot do którego są skierowane! Zalecenia unijne – nie są prawem Propozycje nie obowiązują bezwzględnie Przypomnienie §

8 Przypomnienie Źródłami powszechnie obowiązującego prawa w RP są: Źródłami powszechnie obowiązującego prawa w RP są: Konstytucja, Konstytucja, Ustawy, Ustawy, Ratyfikowane umowy międzynarodowe, Ratyfikowane umowy międzynarodowe, Rozporządzenia, Rozporządzenia, Akty prawa miejscowego na obszarze działania organów, które je ustanowiły (rozporządzenia wojewody, uchwały organów samorządu terytorialnego). Akty prawa miejscowego na obszarze działania organów, które je ustanowiły (rozporządzenia wojewody, uchwały organów samorządu terytorialnego).

9 USTAWA z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt

10 Ustawa określa: 1) wymagania weterynaryjne dla podejmowania i prowadzenia działalności w zakresie: a) zarobkowego przewozu zwierząt lub przewozu zwierząt wykonywanego w związku z prowadzeniem innej działalności gospodarczej, b) organizowania targów, wystaw, pokazów lub konkursów zwierząt, c) obrotu zwierzętami, z wyjątkiem obrotu prowadzonego w ramach działalności rolniczej w rozumieniu przepisów prawa działalności gospodarczej, pośrednictwa w tym obrocie lub skupu zwierząt, d) prowadzenia stacji kwarantanny, miejsc odpoczynku lub przeładunku zwierząt albo miejsc wymiany wody przy transporcie zwierząt akwakultury, e) prowadzenia miejsc gromadzenia zwierząt, f) wytwarzania, pozyskiwania, konserwacji, obróbki, przechowywania, prowadzenia obrotu lub wykorzystywania materiału biologicznego, g) prowadzenia punktu kopulacyjnego, h ) prowadzenia zakładu drobiu,

11 USTAWA z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt 1) drób - kury, kaczki, gęsi, indyki, przepiórki, perlice, strusie oraz inne bezgrzebieniowce, gołębie, bażanty i kuropatwy, utrzymywane w celach rozpłodowych, produkcji mięsa lub jaj spożywczych lub odtworzenia zasobów ptactwa łownego;

12 USTAWA z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt zakład drobiu - obiekt budowlany lub jego część, w którym wykonuje się jedną z następujących czynności: a) produkcję jaj wylęgowych przeznaczonych do wylęgu piskląt reprodukcyjnych, prarodzicielskich lub rodzicielskich (zakład hodowli zarodowej), b) produkcję jaj wylęgowych przeznaczonych do wylęgu piskląt użytkowych (zakład reprodukcyjny), c) odchów drobiu hodowlanego do fazy osiągnięcia dojrzałości płciowej lub rozpoczęcia nieśności (zakład odchowu drobiu), d) inkubację jaj wylęgowych, wyląg oraz dostarczanie piskląt jednodniowych, za które uważa się pisklęta drobiu mające mniej niż 72 godziny życia, jeszcze niekarmione, a w przypadku piskląt kaczki piżmowej (Cairina moschata) lub jej krzyżówki, które mogły być karmione (zakład wylęgu drobiu);

13 Wykaz chorób zakaźnych zwierząt podlegających obowiązkowi rejestracji salmonelozy drobiu (S. Gallinarum, S. Pullorum, S. Enteritidis, S. Typhimurium, S. Arizonae) USTAWA z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt

14 ODSZKODOWANIA ??? Art. 49. Art Za bydło, świnie, owce, kozy, konie, kury (Gallus domesticus), kaczki (Anas platyrhynchos,Cairina moschata), gęsi (Anser anser, Anser Cygnoides) i indyki (Meleagris gallopavo) zabite lub poddane ubojowi z nakazu organów Inspekcji Weterynaryjnej albo za takie zwierzęta padłe w wyniku zastosowania zabiegów nakazanych przez te organy przy zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt podlegających obowiązkowi zwalczania przysługuje odszkodowanie ze środków budżetu państwa. 2. Odszkodowanie przysługuje w wysokości wartości rynkowej zwierzęcia. 3. Wartość rynkową zwierzęcia określa się na podstawie średniej z 3 kwot oszacowania przyjętych przez powiatowego lekarza weterynarii oraz 2 rzeczoznawców wyznaczonych przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) z listy prowadzonej przez powiatowego lekarza weterynarii. 4. W przypadku zwierzęcia poddanego ubojowi, którego mięso jest zdatne do spożycia przez ludzi, odszkodowanie pomniejsza się o kwoty uzyskane ze sprzedaży mięsa i ubocznych produktów zwierzęcych pozyskanych od tego zwierzęcia.

15 Wpis gospodarstw rolnych do rejestru – Zgodnie z art. 11 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt powiatowy lekarz weterynarii prowadzi rejestr podmiotów prowadzących działalność nadzorowaną, o której mowa w pkt 2.4. Rejestr ten zawiera: Zgodnie z art. 11 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt powiatowy lekarz weterynarii prowadzi rejestr podmiotów prowadzących działalność nadzorowaną, o której mowa w pkt 2.4. Rejestr ten zawiera:art. 11art. 11 imię, nazwisko, miejsce zamieszkania i adres albo nazwę, siedzibę i adres podmiotu; imię, nazwisko, miejsce zamieszkania i adres albo nazwę, siedzibę i adres podmiotu; weterynaryjny numer identyfikacyjny, jeżeli został nadany; weterynaryjny numer identyfikacyjny, jeżeli został nadany; określenie rodzaju i zakresu prowadzonej działalności nadzorowanej; określenie rodzaju i zakresu prowadzonej działalności nadzorowanej; informacje o decyzjach administracyjnych wydanych w stosunku do podmiotu; informacje o decyzjach administracyjnych wydanych w stosunku do podmiotu; datę wpisu i wykreślenia podmiotu z rejestru. datę wpisu i wykreślenia podmiotu z rejestru.

16 Produkcja nadzorowana Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 16 września 2004 r., w sprawie szczegółowych wymagań weterynaryjnych mających zastosowanie do drobiu i jaj wylęgowych!!! Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 16 września 2004 r., w sprawie szczegółowych wymagań weterynaryjnych mających zastosowanie do drobiu i jaj wylęgowych!!!

17 Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 16 września 2004 r. w sprawie szczegółowych wymagań weterynaryjnych mających zastosowanie do drobiu i jaj wylęgowych 1. Rozporządzenie określa: 1. Rozporządzenie określa: 1) szczegółowe wymagania weterynaryjne: 1) szczegółowe wymagania weterynaryjne: a) dla prowadzenia zakładu drobiu, a) dla prowadzenia zakładu drobiu, b) przy przywozie drobiu i jaj wylęgowych, b) przy przywozie drobiu i jaj wylęgowych, c) w handlu drobiem i jajami wylęgowymi; c) w handlu drobiem i jajami wylęgowymi; 2) szczegółowe wymagania dla świadectw zdrowia drobiu i jaj wylęgowych, sposób ich wystawiania oraz wzory tych świadectw 2) szczegółowe wymagania dla świadectw zdrowia drobiu i jaj wylęgowych, sposób ich wystawiania oraz wzory tych świadectw

18 Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 16 września 2004 r. w sprawie szczegółowych wymagań weterynaryjnych mających zastosowanie do drobiu i jaj wylęgowych Rozdział 1 Rozdział 1 Wymagania weterynaryjne dla zatwierdzenia zakładu drobiu Wymagania weterynaryjne dla zatwierdzenia zakładu drobiu I. Zakład hodowli zarodowej, zakład reprodukcyjny oraz zakład odchowu drobiu I. Zakład hodowli zarodowej, zakład reprodukcyjny oraz zakład odchowu drobiu A. Wymagania dla pomieszczeń zakładu A. Wymagania dla pomieszczeń zakładu 1. Położenie zakładu oraz układ pomieszczeń w tym zakładzie powinny być zgodne z typem prowadzonej produkcji i zapobiegać przeniesieniu choroby. W przypadku gdy w zakładzie znajduje się kilka gatunków drobiu, zapewnia się wyraźne ich oddzielenie. 1. Położenie zakładu oraz układ pomieszczeń w tym zakładzie powinny być zgodne z typem prowadzonej produkcji i zapobiegać przeniesieniu choroby. W przypadku gdy w zakładzie znajduje się kilka gatunków drobiu, zapewnia się wyraźne ich oddzielenie. 2. W pomieszczeniach zakładu zapewnia się warunki higieniczne dostosowane do typu prowadzonej produkcji oraz umożliwia prowadzenie kontroli dotyczącej stanu zdrowia drobiu. 2. W pomieszczeniach zakładu zapewnia się warunki higieniczne dostosowane do typu prowadzonej produkcji oraz umożliwia prowadzenie kontroli dotyczącej stanu zdrowia drobiu. 3. Wyposażenie zakładu powinno być zgodne z typem prowadzonej produkcji oraz umożliwiać oczyszczanie i odkażanie pomieszczeń, środków transportu, pojemników i kontenerów przeznaczonych do przewozu drobiu i jaj. 3. Wyposażenie zakładu powinno być zgodne z typem prowadzonej produkcji oraz umożliwiać oczyszczanie i odkażanie pomieszczeń, środków transportu, pojemników i kontenerów przeznaczonych do przewozu drobiu i jaj.

19 Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 16 września 2004 r. w sprawie szczegółowych wymagań weterynaryjnych mających zastosowanie do drobiu i jaj wylęgowych Rozdział 1 Rozdział 1 Wymagania weterynaryjne dla zatwierdzenia zakładu drobiu Wymagania weterynaryjne dla zatwierdzenia zakładu drobiu I. Zakład hodowli zarodowej, zakład reprodukcyjny oraz zakład odchowu drobiu I. Zakład hodowli zarodowej, zakład reprodukcyjny oraz zakład odchowu drobiu B. Wymagania dla hodowli B. Wymagania dla hodowli 1. Przy hodowli drobiu zapewnia się spełnienie następujących wymagań: 1. Przy hodowli drobiu zapewnia się spełnienie następujących wymagań: 1) nie wprowadza się nowej partii drobiu do stada już hodowanego (zasada hodowli zamkniętej); 1) nie wprowadza się nowej partii drobiu do stada już hodowanego (zasada hodowli zamkniętej); 2) przed każdym umieszczeniem drobiu w zakładzie pomieszczenia zakładu: 2) przed każdym umieszczeniem drobiu w zakładzie pomieszczenia zakładu: a) opróżnia się całkowicie z drobiu, a) opróżnia się całkowicie z drobiu, b) oczyszcza się i odkaża. b) oczyszcza się i odkaża.

20 Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 16 września 2004 r. w sprawie szczegółowych wymagań weterynaryjnych mających zastosowanie do drobiu i jaj wylęgowych Rozdział 1 Rozdział 1 Wymagania weterynaryjne dla zatwierdzenia zakładu drobiu Wymagania weterynaryjne dla zatwierdzenia zakładu drobiu I. Zakład hodowli zarodowej, zakład reprodukcyjny oraz zakład odchowu drobiu I. Zakład hodowli zarodowej, zakład reprodukcyjny oraz zakład odchowu drobiu 2. W zakładzie hodowli zarodowej, zakładzie reprodukcyjnym i zakładzie odchowu drobiu, utrzymującym drób w celach produkcyjnych, powinien znajdować się wyłącznie drób: 2. W zakładzie hodowli zarodowej, zakładzie reprodukcyjnym i zakładzie odchowu drobiu, utrzymującym drób w celach produkcyjnych, powinien znajdować się wyłącznie drób: 1) z tego samego zakładu lub 1) z tego samego zakładu lub 2) z innych zatwierdzonych zakładów prowadzących hodowlę zarodową, reprodukcyjną, utrzymujących drób w celach produkcyjnych; 2) z innych zatwierdzonych zakładów prowadzących hodowlę zarodową, reprodukcyjną, utrzymujących drób w celach produkcyjnych; 3) przywieziony z państw trzecich po spełnieniu wymagań określonych w rozdziale 3 rozporządzenia. 3) przywieziony z państw trzecich po spełnieniu wymagań określonych w rozdziale 3 rozporządzenia.

21 Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 16 września 2004 r. w sprawie szczegółowych wymagań weterynaryjnych mających zastosowanie do drobiu i jaj wylęgowych Rozdział 1 Rozdział 1 Wymagania weterynaryjne dla zatwierdzenia zakładu drobiu Wymagania weterynaryjne dla zatwierdzenia zakładu drobiu I. Zakład hodowli zarodowej, zakład reprodukcyjny oraz zakład odchowu drobiu I. Zakład hodowli zarodowej, zakład reprodukcyjny oraz zakład odchowu drobiu 3. W zakładzie powinny być przestrzegane zasady higieny; osoby w nim zatrudnione powinny nosić obuwie i ubrania robocze, a osoby odwiedzające - ubrania ochronne. 3. W zakładzie powinny być przestrzegane zasady higieny; osoby w nim zatrudnione powinny nosić obuwie i ubrania robocze, a osoby odwiedzające - ubrania ochronne. 4. Budynki i wyposażenie zakładu utrzymuje się w dobrym stanie technicznym. 4. Budynki i wyposażenie zakładu utrzymuje się w dobrym stanie technicznym. 5. Jaja powinny być: 5. Jaja powinny być: 1) zbierane kilka razy dziennie; 1) zbierane kilka razy dziennie; 2) możliwie jak najszybciej oczyszczane i odkażane. 2) możliwie jak najszybciej oczyszczane i odkażane.

22 Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 16 września 2004 r. w sprawie szczegółowych wymagań weterynaryjnych mających zastosowanie do drobiu i jaj wylęgowych Minimalny zakres programu kontroli chorób w przypadku zakażenia Salmonella pullorum, Salmonella gallinarum i Salmonella arizonae Minimalny zakres programu kontroli chorób w przypadku zakażenia Salmonella pullorum, Salmonella gallinarum i Salmonella arizonae I. W przypadku zakażenia Salmonella pullorum lub Salmonella gallinarum kur, indyków, perliczek, przepiórek, bażantów, kuropatw i kaczek lub zakażenia Salmonella arizonae indyków - program kontroli chorób powinien być prowadzony w następujący sposób: I. W przypadku zakażenia Salmonella pullorum lub Salmonella gallinarum kur, indyków, perliczek, przepiórek, bażantów, kuropatw i kaczek lub zakażenia Salmonella arizonae indyków - program kontroli chorób powinien być prowadzony w następujący sposób: 1) do stwierdzenia zakażenia stosuje się testy serologiczne lub badania bakteriologiczne; 1) do stwierdzenia zakażenia stosuje się testy serologiczne lub badania bakteriologiczne; 2) próbki do przeprowadzenia testów pobiera się odpowiednio z krwi, piskląt danego gatunku, puchu lub pyłu pobranego z wylęgarni, wymazów pobieranych ze ścian zakładu wylęgu drobiu, ściółki lub wody z poideł; 2) próbki do przeprowadzenia testów pobiera się odpowiednio z krwi, piskląt danego gatunku, puchu lub pyłu pobranego z wylęgarni, wymazów pobieranych ze ścian zakładu wylęgu drobiu, ściółki lub wody z poideł; 3) w przypadku pobierania ze stada próbek krwi do testu serologicznego w kierunku Salmonella pullorum lub Salmonella arizonae, przy określaniu liczby próbek, jakie powinny być pobrane, bierze się pod uwagę rozpowszechnienie zakażenia na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i przypadki poprzedniego występowania tego zakażenia w zakładzie; 3) w przypadku pobierania ze stada próbek krwi do testu serologicznego w kierunku Salmonella pullorum lub Salmonella arizonae, przy określaniu liczby próbek, jakie powinny być pobrane, bierze się pod uwagę rozpowszechnienie zakażenia na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i przypadki poprzedniego występowania tego zakażenia w zakładzie; 4) stado poddaje się kontroli podczas każdego okresu składania jaj, w czasie najbardziej odpowiednim do wykrycia choroby. 4) stado poddaje się kontroli podczas każdego okresu składania jaj, w czasie najbardziej odpowiednim do wykrycia choroby.

23 Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 16 września 2004 r. w sprawie szczegółowych wymagań weterynaryjnych mających zastosowanie do drobiu i jaj wylęgowych 7. Posiadacz drobiu prowadzi dokumentację dla każdego stada, którą przechowuje przez co najmniej 2 lata od dnia rozdysponowania stada. 7. Posiadacz drobiu prowadzi dokumentację dla każdego stada, którą przechowuje przez co najmniej 2 lata od dnia rozdysponowania stada. 8. Dokumentacja, o której mowa w ust. 7, zawiera informacje o: 8. Dokumentacja, o której mowa w ust. 7, zawiera informacje o: 1) dacie przywozu do zakładu i wywozu z zakładu drobiu i jaj; 1) dacie przywozu do zakładu i wywozu z zakładu drobiu i jaj; 2) przebiegu i przeznaczeniu produkcji; 2) przebiegu i przeznaczeniu produkcji; 3) zachorowalności i śmiertelności drobiu z określeniem ich przyczyn; 3) zachorowalności i śmiertelności drobiu z określeniem ich przyczyn; 4) wykonywanych laboratoryjnych badaniach diagnostycznych i ich wynikach; 4) wykonywanych laboratoryjnych badaniach diagnostycznych i ich wynikach; 5) miejscu pochodzenia drobiu, firmie lub nazwie producenta, a w przypadku osoby fizycznej o jej imieniu, nazwisku oraz miejscu zamieszkania i adresie; 5) miejscu pochodzenia drobiu, firmie lub nazwie producenta, a w przypadku osoby fizycznej o jej imieniu, nazwisku oraz miejscu zamieszkania i adresie; 6) miejscu przeznaczenia jaj lub drobiu. 6) miejscu przeznaczenia jaj lub drobiu.

24 Zgodnie z art. 69 ust. 2 i 4 ustawy z dnia 6 września 2001 r. - Prawo farmaceutyczneart. 69

25 Salmonellozy to choroby zakaźne wywoływane przez pałeczki z rodzaju Salmonella. Salmonellozy to choroby zakaźne wywoływane przez pałeczki z rodzaju Salmonella. Salmonellozy są jednymi z najbardziej rozpowszechnionych chorób na świecie, występujących u wszystkich gatunków zwierząt oraz człowieka. Salmonellozy są jednymi z najbardziej rozpowszechnionych chorób na świecie, występujących u wszystkich gatunków zwierząt oraz człowieka. Salmonellozy to choroby zakaźne wywoływane przez pałeczki z rodzaju Salmonella. Salmonellozy to choroby zakaźne wywoływane przez pałeczki z rodzaju Salmonella. Salmonellozy są jednymi z najbardziej rozpowszechnionych chorób na świecie, występujących u wszystkich gatunków zwierząt oraz człowieka. Salmonellozy są jednymi z najbardziej rozpowszechnionych chorób na świecie, występujących u wszystkich gatunków zwierząt oraz człowieka. Przypomnienie

26 Salmonelle trudno zniszczyć! Pałeczki salmonelli są oporne na duże wahania temperatury i wilgotności. W kurniku utrzymują się 3 miesiące, w glebie 1 rok, w pierzu pół roku, w wodzie około 2 miesięcy, na skorupach jaj do 10 dni, w pyle inkubatorów do 3 tygodni. Pałeczki salmonelli są oporne na duże wahania temperatury i wilgotności. W kurniku utrzymują się 3 miesiące, w glebie 1 rok, w pierzu pół roku, w wodzie około 2 miesięcy, na skorupach jaj do 10 dni, w pyle inkubatorów do 3 tygodni.

27

28 Salmonellozy drobiu –znaczenie epidemiologiczne - jak się to zaczęło! Liczba przypadków izolacji S. enteritidis od drobiu i od ludzi zaczęła dramatycznie wzrastać w drugiej połowie lat 80-tych. Liczba przypadków izolacji S. enteritidis od drobiu i od ludzi zaczęła dramatycznie wzrastać w drugiej połowie lat 80-tych. Jak dotychczas nie wiadomo dlaczego i w jaki sposób doszło do wzrostu zjadliwości S. enteritidis i to zarówno dla ludzi jak i drobiu. Jak dotychczas nie wiadomo dlaczego i w jaki sposób doszło do wzrostu zjadliwości S. enteritidis i to zarówno dla ludzi jak i drobiu. Wybuch salmonellozy w stadzie kur może być wynikiem uzjadliwienia się salmonelli żyjących u ptaków nosicieli jak również wskutek zawleczenia do stada szczepów zjadliwych. Wybuch salmonellozy w stadzie kur może być wynikiem uzjadliwienia się salmonelli żyjących u ptaków nosicieli jak również wskutek zawleczenia do stada szczepów zjadliwych. Drogi rozprzestrzeniana się choroby są bardzo różnorodne a ich eliminacja jest bardzo trudna! Drogi rozprzestrzeniana się choroby są bardzo różnorodne a ich eliminacja jest bardzo trudna!

29 Salmonelloza i kampylobakterioza! Salmonella i Campylobacter to dwie grupy patogenów jelitowych najczęściej łączone z przypadkami bakteryjnych zakażeń pokarmowych u ludzi na świecie! Salmonella i Campylobacter to dwie grupy patogenów jelitowych najczęściej łączone z przypadkami bakteryjnych zakażeń pokarmowych u ludzi na świecie!

30 Salmonelloza i kampylobakterioza! W Polsce ciągle numerem jeden w statystykach epidemiologicznych zakażeń pokarmowych jest Salmonella. W Polsce ciągle numerem jeden w statystykach epidemiologicznych zakażeń pokarmowych jest Salmonella. Ujęcie Campylobacter, od marca 2005r, na liście szczepów alertowych (Rozp. Min. Zdrowia z 11 marca 2005r) oraz to, że w 40 – 60% przypadków zakażeń pokarmowych odnotowywanych rocznie w Polsce przyczyna nie jest znana może mieć wpływ na ranking czynników sprawczych infekcji pokarmowych także w Polsce. Ujęcie Campylobacter, od marca 2005r, na liście szczepów alertowych (Rozp. Min. Zdrowia z 11 marca 2005r) oraz to, że w 40 – 60% przypadków zakażeń pokarmowych odnotowywanych rocznie w Polsce przyczyna nie jest znana może mieć wpływ na ranking czynników sprawczych infekcji pokarmowych także w Polsce. (2004 rok 24/ ; 2005 rok- 47/ ; 2006 rok 155/ mieszkańców). (2004 rok 24/ ; 2005 rok- 47/ ; 2006 rok 155/ mieszkańców).

31 Nośniki Salmonella i Campylobacter najczęściej łączone z zakażeniami pokarmowymi na danym tle SalmonellaCampylobacter Jaja i produkty z dodatkiem jajDrób- mięso Nieuzdatniona woda pitna Mleko i produkty mleczneMleko Surowe warzywaOwoce morza

32 Salmonelloza u ludzi, Polska (wg. PZH) Ciągle spada !!!

33 Dlaczego to wszystko ? Czy nie dość już o tych salmonellach?! Produkcja drobiarska w krajach Unii Europejskiej odbywa się w ustalonych prawnie warunkach mających na celu wytwarzanie i wprowadzanie do obrotu produktów drobiarskich spełniających określone kryteria i wymagania jakościowe! Produkcja drobiarska w krajach Unii Europejskiej odbywa się w ustalonych prawnie warunkach mających na celu wytwarzanie i wprowadzanie do obrotu produktów drobiarskich spełniających określone kryteria i wymagania jakościowe! Za spełnienie tych kryteriów, odpowiedzialny jest PRODUCENT ! Za spełnienie tych kryteriów, odpowiedzialny jest PRODUCENT !

34 W odniesieniu do : Jaj konsumpcyjnych - ustanawiane są szczególne środki dotyczące wprowadzania do obrotu produktów pochodzących ze stad, które nie zostały poddane badaniom z wynikiem wskazującym na brak występowania salmonelli. Mięsa drobiowego – można wprowadzać do obrotu mięso z uzasadnionym zapewnieniem, że jest ono wolne od salmonelli

35 Drobiarz = Producent drobiu= Przedsiębiorca spożywczy! Przedsiębiorstwo spożywcze- przedsiębiorstwo prowadzące jakąkolwiek działalność związaną z jakimkolwiek etapem produkcji, przetwarzania i dystrybucji żywności

36 Ograniczanie częstości występowania salmonelli w produkcji drobiarskiej Zrozumieć założenia Powszechne występowanie pałeczek salmonella w naturze i doskonale ugruntowany mechanizm transmisji między środowiskiem, ptakami a człowiekiem wskazuje, że mało prawdopodobne jest, aby bakterie te mogły zostać całkowicie wyeliminowane z przemysłu drobiarskiego. Powszechne występowanie pałeczek salmonella w naturze i doskonale ugruntowany mechanizm transmisji między środowiskiem, ptakami a człowiekiem wskazuje, że mało prawdopodobne jest, aby bakterie te mogły zostać całkowicie wyeliminowane z przemysłu drobiarskiego.

37 PIRAMIDA PRODUKCJI DROBIARSKIEJ Czyste linie (Pure line) STADA PRARODZICIELSKIE (Grand parent stock) STADA RODZICIELSKIE (Parent stock - Broiler breeders ) STADA PRODUKCYJNE - brojlery kurze ( Commercial broilers )

38 Typ produkcji drobiarskiej – obejmowane stosownymi przepisami Stada hodowlane kur Stada kur niosek jaj konsumpcyjnych Stada kurcząt rzeźnych Stada indyków Zrozumieć założenia

39 Określenie zagrożeń Badania podstawowe Określenie celu Wprowadzenie metod zaradczych Wprowadzenie metod kontrolnych Zrozumieć założenia

40 Cel wspólnotowy określa: - minimalny lub maksymalny odsetek jednostek epidemiologicznych dodatnich; -ostateczny termin osiągnięcia ww. odsetka stad zakażonych; -określenie serotypów pałeczek Salmonella mających znaczenie dla zdrowia publicznego; -określenie systemów badawczych dla sprawdzenia czy cel został osiągnięty - minimalny lub maksymalny odsetek jednostek epidemiologicznych dodatnich; -ostateczny termin osiągnięcia ww. odsetka stad zakażonych; -określenie serotypów pałeczek Salmonella mających znaczenie dla zdrowia publicznego; -określenie systemów badawczych dla sprawdzenia czy cel został osiągnięty

41 Zrozumieć założenia Wprowadzenie postępowania administracyjnego – Narodowy program kontroli ( ma charakter ciągły i obejmuje okres co najmniej trzech kolejnych lat ) Wprowadzenie postępowania administracyjnego – Narodowy program kontroli ( ma charakter ciągły i obejmuje okres co najmniej trzech kolejnych lat ) Likwidacja ogniska Likwidacja ogniska

42 Typ produkcji Określenie celu do: Obowiązek badań od: Stada hodowlane kur Stada kur niosek jaj konsumpcyjnych Stada kurcząt rzeźnych Stada indyków Harmonogram wprowadzania obowiązkowych badań w kierunku niespecyficznych Salmonelli w stadach drobiu (Rozp.2160/2003)

43 Stan zagrożenia – stada hodowlane kur

44 W 2004 r. w stadach hodowlanych kur w okresie nieśności, Salmonella spp. stwierdzono W 2004 r. w stadach hodowlanych kur w okresie nieśności, Salmonella spp. stwierdzono 6,3 % stad zakażonych, z tym że: 6,3 % stad zakażonych, z tym że: 1) w 3,7 % - S. Enteritidis; 1) w 3,7 % - S. Enteritidis; 2) w 0,1 % - S. Typhimurium; 2) w 0,1 % - S. Typhimurium; 3) w 1,1 % - S. Hadar, S. Infantis, S. Virchow. 3) w 1,1 % - S. Hadar, S. Infantis, S. Virchow. Serotypy te stanowiły 4,9 % przyczyn ogólnej liczby zakażeń pałeczkami Salmonella! Serotypy te stanowiły 4,9 % przyczyn ogólnej liczby zakażeń pałeczkami Salmonella!

45 CELE Cel wspólnotowy zostanie osiągnięty w odniesieniu do stad hodowlanych gatunku Cel wspólnotowy zostanie osiągnięty w odniesieniu do stad hodowlanych gatunku kura (Gallus gallus) w przypadku ograniczenia na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej maksymalnej wartości procentowej dorosłych stad z dodatnim wynikiem badań do 1 % lub mniej! kura (Gallus gallus) w przypadku ograniczenia na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej maksymalnej wartości procentowej dorosłych stad z dodatnim wynikiem badań do 1 % lub mniej! Cel ten powinien zostać osiągnięty do dnia 31 grudnia 2009 r. Cel ten powinien zostać osiągnięty do dnia 31 grudnia 2009 r.

46 Środki Program będzie realizowany na terytorium całego państwa. Program będzie realizowany na terytorium całego państwa. Środki budżetowe będą przeznaczone na finansowanie: Środki budżetowe będą przeznaczone na finansowanie: badań kontrolnych, badań kontrolnych, odszkodowania za likwidowane stada i jaja odszkodowania za likwidowane stada i jajawylęgowe, obróbkę cieplną paszy. obróbkę cieplną paszy. Ogółem planuje się kwotę PLN w 2008 roku Ogółem planuje się kwotę PLN w 2008 roku

47 Stan zagrożenia – stada niosek jaj konsumpcyjnych

48 Stan zagrożenia Nioski stad towarowych - zagrożenia w Polsce są olbrzymie !?

49 Cele Rozporządzenie EU (1168/2006 z ) wyznaczyło cel wspólnotowy w odniesieniu do następujących serotypów pałeczek Salmonella: Rozporządzenie EU (1168/2006 z ) wyznaczyło cel wspólnotowy w odniesieniu do następujących serotypów pałeczek Salmonella: 1) Salmonella Enteritidis; 1) Salmonella Enteritidis; 2) Salmonella Typhimurium. 2) Salmonella Typhimurium. W R P, cel wspólnotowy zostanie osiągnięty w odniesieniu do stad niosek gatunku kura (Gallus gallus) w przypadku gdy w każdym roku realizacji programu liczba stad dorosłych niosek towarowych z dodatnim wynikiem badania będzie się zmniejszać o co najmniej 40% albo gdy docelowo odsetek stad z dodatnim wynikiem badań zostanie zredukowany do 2 % lub mniej. W R P, cel wspólnotowy zostanie osiągnięty w odniesieniu do stad niosek gatunku kura (Gallus gallus) w przypadku gdy w każdym roku realizacji programu liczba stad dorosłych niosek towarowych z dodatnim wynikiem badania będzie się zmniejszać o co najmniej 40% albo gdy docelowo odsetek stad z dodatnim wynikiem badań zostanie zredukowany do 2 % lub mniej. Pierwszy cel powinien być osiągnięty w 2008 roku.

50 Cele Program będzie realizowany na całym terytorium państwa. Program będzie realizowany na całym terytorium państwa. Środki budżetowe będą przeznaczone na finansowanie badań kontrolnych oraz odszkodowania za likwidowane stada i jaja konsumpcyjne. Środki budżetowe będą przeznaczone na finansowanie badań kontrolnych oraz odszkodowania za likwidowane stada i jaja konsumpcyjne. Kwota planowana w 2008 roku – Kwota planowana w 2008 roku – PLN

51 Stan zagrożenia Stan zagrożenia – stada kurcząt rzeźnych ? Stan zagrożenia – stada kurcząt rzeźnych ? Badania podstawowe Stan zagrożenia – stada indyków ? Stan zagrożenia – stada indyków ? Wytyczne GLW Nr GIWz.IX 401zoo-29/06 z dnia 2 października 2006r. Dotyczące badań podstawowych występowania Salmonella spp. w stadach indyków

52 Ograniczenie częstości występowania zakażeń Salmonella jest bardzo istotne! Jakie mogą być konsekwencje przekroczenia zalecanych norm ? Załamanie produkcji drobiarskiej w kraju w wyniku niemożności wprowadzania produktów drobiowych na rynek! Załamanie produkcji drobiarskiej w kraju w wyniku niemożności wprowadzania produktów drobiowych na rynek!

53 Czechy: pierwsze ognisko ptasiej grypy u drobiu!? Czeskie służby weterynaryjne poinformowały o pierwszym w kraju przypadku zarażenia wirusem ptasiej grypy na fermie drobiu - podała agencja CTK. Czeskie służby weterynaryjne poinformowały o pierwszym w kraju przypadku zarażenia wirusem ptasiej grypy na fermie drobiu - podała agencja CTK. Do piątku ma zostać przeprowadzone badanie indyka na obecność niebezpiecznego również dla człowieka wirusa H5N1 ptasiej grypy. Zarażonego indyka wykryto w środę na fermie w Uściu nad Orlicą na północy Czech. Część ptactwa z liczącej 6 tysięcy sztuk hodowli padła. Do piątku ma zostać przeprowadzone badanie indyka na obecność niebezpiecznego również dla człowieka wirusa H5N1 ptasiej grypy. Zarażonego indyka wykryto w środę na fermie w Uściu nad Orlicą na północy Czech. Część ptactwa z liczącej 6 tysięcy sztuk hodowli padła. PAP, ML / :02 PAP, ML / :02

54 Sprawa jest urzędowa! Przepisy są surowe, a będą jeszcze bardziej restrykcyjne

55 Przepisy unijne

56 Rozporządzenie (WE) 178/2002 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 28 stycznia 2002 r. ustanawiające ogólne zasady i wymagania prawa żywnościowego, powołującego Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności oraz ustanawiające procedury w zakresie bezpieczeństwa żywności. Rozporządzenie (WE) 178/2002 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 28 stycznia 2002 r. ustanawiające ogólne zasady i wymagania prawa żywnościowego, powołującego Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności oraz ustanawiające procedury w zakresie bezpieczeństwa żywności. Rozporządzenie (WE) nr 2160/2003 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie zwalczania salmonelli i innych określonych odzwierzęcych czynników chorobotwórczych przenoszonych przez żywność. Rozporządzenie (WE) nr 2160/2003 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie zwalczania salmonelli i innych określonych odzwierzęcych czynników chorobotwórczych przenoszonych przez żywność.

57 Przepisy unijne Dyrektywa 2003/99/WE Parlamentu europejskiego i Rady z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie monitorowania chorób odzwierzęcych i odzwierzęcych czynników chorobotwórczych, zmieniająca decyzję Rady 90/424/EWG i uchylająca dyrektywę Rady 92/117/EWG. Dyrektywa 2003/99/WE Parlamentu europejskiego i Rady z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie monitorowania chorób odzwierzęcych i odzwierzęcych czynników chorobotwórczych, zmieniająca decyzję Rady 90/424/EWG i uchylająca dyrektywę Rady 92/117/EWG. Decyzja Komisji nr 2004/665/WE z dnia 22 września 2004 r. dotycząca badań podstawowych nad występowaniem bakterii Salmonella w stadach niosek gatunku Gallus Gallus. Decyzja Komisji nr 2004/665/WE z dnia 22 września 2004 r. dotycząca badań podstawowych nad występowaniem bakterii Salmonella w stadach niosek gatunku Gallus Gallus. Rozporządzenie Komisji (WE) nr 1003/2005 z dnia 30 czerwca 2005 r. wdrażające rozporządzenie (WE) nr 2160/2003 w odniesieniu do celu wspólnotowego ograniczenia powszechnego występowania niektórych serotypów salmonelli stadach hodowlanych gatunku Gallus gallus oraz zmieniające rozporządzenie (WE) nr 2160/2003. Rozporządzenie Komisji (WE) nr 1003/2005 z dnia 30 czerwca 2005 r. wdrażające rozporządzenie (WE) nr 2160/2003 w odniesieniu do celu wspólnotowego ograniczenia powszechnego występowania niektórych serotypów salmonelli stadach hodowlanych gatunku Gallus gallus oraz zmieniające rozporządzenie (WE) nr 2160/2003.

58 Przepisy unijne Rozporządzenie Komisji (WE) nr 1091/2005 z dnia 12 lipca 2005 r. wdrażające rozporządzenie (WE) nr 2160/2003 Parlamentu Europejskiego i Rady w odniesieniu do wymogów dotyczących stosowania szczególnych metod kontroli w ramach krajowych programów na rzecz zwalczania salmonelli. Rozporządzenie Komisji (WE) nr 1091/2005 z dnia 12 lipca 2005 r. wdrażające rozporządzenie (WE) nr 2160/2003 Parlamentu Europejskiego i Rady w odniesieniu do wymogów dotyczących stosowania szczególnych metod kontroli w ramach krajowych programów na rzecz zwalczania salmonelli. Rozporządzenie Komisji (WE) NR 1168/2006 z dnia 31 lipca 2006 r. w sprawie wykonania rozporządzenia (WE) nr 2160/2003 w odniesieniu do wspólnotowego celu ograniczenia częstości występowania niektórych serotypów salmonelli w stadach kur niosek gatunku Gallus gallus oraz zmieniające rozporządzenie (WE) nr 1003/2005. Rozporządzenie Komisji (WE) NR 1168/2006 z dnia 31 lipca 2006 r. w sprawie wykonania rozporządzenia (WE) nr 2160/2003 w odniesieniu do wspólnotowego celu ograniczenia częstości występowania niektórych serotypów salmonelli w stadach kur niosek gatunku Gallus gallus oraz zmieniające rozporządzenie (WE) nr 1003/2005. Rozporządzenie Komisji (WE) Nr 1177/2006 z dnia 1 sierpnia 2006 r. w sprawie wykonania rozporządzenia (WE) nr 2160/2003 Parlamentu Europejskiego i Rady w odniesieniu do wymogów dotyczących stosowania szczególnych metod kontroli w ramach krajowych programów zwalczania salmonelli u drobiu. Rozporządzenie Komisji (WE) Nr 1177/2006 z dnia 1 sierpnia 2006 r. w sprawie wykonania rozporządzenia (WE) nr 2160/2003 Parlamentu Europejskiego i Rady w odniesieniu do wymogów dotyczących stosowania szczególnych metod kontroli w ramach krajowych programów zwalczania salmonelli u drobiu.

59 Warto wiedzieć ! Regulacje prawne dotyczące bezpieczeństwa żywnościowego w krajach unijnych w ich obecnym kształcie rozpoczynają się od rozporządzenia (WE) 178/2002 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 28 stycznia 2002 r. ustanawiające ogólne zasady i wymagania prawa żywnościowego, powołującego Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności- EFSA Regulacje prawne dotyczące bezpieczeństwa żywnościowego w krajach unijnych w ich obecnym kształcie rozpoczynają się od rozporządzenia (WE) 178/2002 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 28 stycznia 2002 r. ustanawiające ogólne zasady i wymagania prawa żywnościowego, powołującego Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności- EFSA

60 Warto wiedzieć ! Opierając się na tym rozporządzeniu (178/2002) i przyjmując, że ochrona zdrowia ludzi przed chorobami i zakażeniami przenoszonymi bezpośrednio lub pośrednio między zwierzętami a ludźmi (choroby odzwierzęce) ma nadrzędne znaczenie oraz, że choroby odzwierzęce przenoszone przez żywność mogą być przyczyną cierpień ludzi, jak również doprowadzić do strat ekonomicznych w produkcji żywności i w przemyśle spożywczym przyjęto dyrektywę 2003/99/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie monitorowania chorób odzwierzęcych i odzwierzęcych czynników chorobotwórczych. Opierając się na tym rozporządzeniu (178/2002) i przyjmując, że ochrona zdrowia ludzi przed chorobami i zakażeniami przenoszonymi bezpośrednio lub pośrednio między zwierzętami a ludźmi (choroby odzwierzęce) ma nadrzędne znaczenie oraz, że choroby odzwierzęce przenoszone przez żywność mogą być przyczyną cierpień ludzi, jak również doprowadzić do strat ekonomicznych w produkcji żywności i w przemyśle spożywczym przyjęto dyrektywę 2003/99/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie monitorowania chorób odzwierzęcych i odzwierzęcych czynników chorobotwórczych.

61 Warto wiedzieć! W tym dokumencie (D yrektywa 2003/99/WE) przyjęto, że wśród priorytetów zdrowia publicznego znajdują się w szczególności Salmonella spp., Campylobacter spp., werocytotoksyczne Escherichia coli (VTEC), Listeria monocytogenes, Cryptosporidium spp., Echinococcus granulosus/multilocularis i Trichinella spiralis. W tym dokumencie (D yrektywa 2003/99/WE) przyjęto, że wśród priorytetów zdrowia publicznego znajdują się w szczególności Salmonella spp., Campylobacter spp., werocytotoksyczne Escherichia coli (VTEC), Listeria monocytogenes, Cryptosporidium spp., Echinococcus granulosus/multilocularis i Trichinella spiralis.

62 Warto wiedzieć! Szczegółowe oraz ogólne zasady w przedmiocie zwalczania salmonelloz określa rozporządzenie (WE) Nr 2160/2003 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie zwalczania salmonelli i innych określonych odzwierzęcych czynników chorobotwórczych przenoszonych przez żywność. Szczegółowe oraz ogólne zasady w przedmiocie zwalczania salmonelloz określa rozporządzenie (WE) Nr 2160/2003 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie zwalczania salmonelli i innych określonych odzwierzęcych czynników chorobotwórczych przenoszonych przez żywność.

63 Przepisy krajowe

64 Weterynaryjne regulacje krajowe Na mocy ustawy z 24 kwietnia 1997 r. o zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt, badaniu zwierząt rzeźnych i mięsa oraz o Państwowej Inspekcji Weterynaryjnej (Dz. U. Nr 60 z dnia ) Instrukcja Nr 1/99 Głównego Lekarza Weterynarii W sprawie zwalczania salmonelloz w stadach reprodukcyjnych drobiu z dnia 12 lipca 1999 r. Instrukcja Nr 1/99 Głównego Lekarza Weterynarii W sprawie zwalczania salmonelloz w stadach reprodukcyjnych drobiu z dnia 12 lipca 1999 r. Instrukcja Nr 2/99 Głównego Lekarza Weterynarii w sprawie zwalczania salmonelloz w stadach drobiu rzeźnego z dnia 12 lipca 1999 r. Instrukcja Nr 2/99 Głównego Lekarza Weterynarii w sprawie zwalczania salmonelloz w stadach drobiu rzeźnego z dnia 12 lipca 1999 r. Instrukcja nr 10/99 Głównego Lekarza Weterynarii dotycząca diagnostyki laboratoryjnej zakażeń pałeczkami salmonella u drobiu z dnia 21 lipca 1999 r. Instrukcja nr 10/99 Głównego Lekarza Weterynarii dotycząca diagnostyki laboratoryjnej zakażeń pałeczkami salmonella u drobiu z dnia 21 lipca 1999 r.

65 Weterynaryjne regulacje krajowe Na podstawie art. 13 ust.1 pkt 1 ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. o Inspekcji Weterynaryjnej ( Dz. U. Nr 33 poz. 287 z późn. zm.) oraz w związku z art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt. ( Dz. U. Nr 69 poz. 625 z późn. zm.). Instrukcja Głównego Lekarza Weterynarii Nr GIWz.400.D - 20/06 z dnia 21 września 2006 r. w sprawie postępowania powiatowych lekarzy weterynarii przy kontroli i zwalczaniu salmonelloz w stadach towarowych kur. Instrukcja Głównego Lekarza Weterynarii Nr GIWz.400.D - 20/06 z dnia 21 września 2006 r. w sprawie postępowania powiatowych lekarzy weterynarii przy kontroli i zwalczaniu salmonelloz w stadach towarowych kur. Zdezaktualizowała Instrukcję Nr 3 Zdezaktualizowała Instrukcję Nr 3

66 Przepisy krajowe Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 marca 2007 r. w sprawie wprowadzenia "Krajowego programu zwalczania niektórych serotypów Salmonelli w stadach hodowlanych gatunku kura (Gallus gallus)" na lata Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 marca 2007 r. w sprawie wprowadzenia "Krajowego programu zwalczania niektórych serotypów Salmonelli w stadach hodowlanych gatunku kura (Gallus gallus)" na lata

67 Nowe regulacje prawne! PROJEKT ROZPORZĄDZENIA Krajowy program zwalczania niektórych serotypów Salmonelli w stadach niosek gatunku kura (Gallus gallus) na rok Krajowy program zwalczania niektórych serotypów Salmonelli w stadach niosek gatunku kura (Gallus gallus) na rok 2008.

68 Monitorowanie stad hodowlanych Pobieranie próbek w stadzie hodowlanym gatunku kura (Gallus gallus) piskląt jednodniowych należy do obowiązków hodowcy. Pobieranie przeprowadza się zgodnie z następującymi zasadami: Pobieranie przeprowadza się zgodnie z następującymi zasadami: próbki wyściółki pobiera się wraz z mekonium z 10 pojemników transportowych z każdej dostawy (po 25 g z pojemnika) lub w przypadku pojemników bez wyściółki; próbki wyściółki pobiera się wraz z mekonium z 10 pojemników transportowych z każdej dostawy (po 25 g z pojemnika) lub w przypadku pojemników bez wyściółki; wymazy powierzchniowe pobiera się z dna 10 pojemników (pulowane w laboratorium w 1 próbkę) lub wymazy powierzchniowe pobiera się z dna 10 pojemników (pulowane w laboratorium w 1 próbkę) lub pisklęta padłe (w tym również w czasie transportu), nie więcej niż 20 szt. - pulowane w laboratorium w 1 próbkę. pisklęta padłe (w tym również w czasie transportu), nie więcej niż 20 szt. - pulowane w laboratorium w 1 próbkę.

69 Monitorowanie stad hodowlanych Pobieranie próbek w stadzie hodowlanym gatunku kura (Gallus gallus) ptaków czterotygodniowych oraz na 2 tygodnie przed rozpoczęciem składania jaj lub przed przeniesieniem do jednostki produkcyjnej jest obowiązkiem hodowcy. Pobieranie to następuje z zastosowaniem przepisów załącznika do rozporządzenia Komisji (WE) nr 1003/2005 z dnia 30 czerwca 2005 r. wdrażającego rozporządzenie (WE) nr 2160/2003 w odniesieniu do celu wspólnotowego ograniczenia powszechnego występowania niektórych serotypów salmonelli w stadach hodowlanych gatunku Gallus gallus oraz zmieniającego rozporządzenie (WE) nr 2160/2003. Pobieranie próbek w stadzie hodowlanym gatunku kura (Gallus gallus) ptaków czterotygodniowych oraz na 2 tygodnie przed rozpoczęciem składania jaj lub przed przeniesieniem do jednostki produkcyjnej jest obowiązkiem hodowcy. Pobieranie to następuje z zastosowaniem przepisów załącznika do rozporządzenia Komisji (WE) nr 1003/2005 z dnia 30 czerwca 2005 r. wdrażającego rozporządzenie (WE) nr 2160/2003 w odniesieniu do celu wspólnotowego ograniczenia powszechnego występowania niektórych serotypów salmonelli w stadach hodowlanych gatunku Gallus gallus oraz zmieniającego rozporządzenie (WE) nr 2160/2003. Miejsce, częstotliwość, sposób i procedura pobierania pozostałych próbek oraz ich przygotowanie są określone w załączniku do rozporządzenia Komisji nr 1003/2005 z dnia 30 czerwca 2005 r. wdrażającego rozporządzenie nr 2160/2003 w odniesieniu do celu wspólnotowego ograniczenia powszechnego występowania niektórych serotypów salmonelli w stadach hodowlanych gatunku Gallus gallus oraz zmieniającego rozporządzenie nr 2160/2003. Miejsce, częstotliwość, sposób i procedura pobierania pozostałych próbek oraz ich przygotowanie są określone w załączniku do rozporządzenia Komisji nr 1003/2005 z dnia 30 czerwca 2005 r. wdrażającego rozporządzenie nr 2160/2003 w odniesieniu do celu wspólnotowego ograniczenia powszechnego występowania niektórych serotypów salmonelli w stadach hodowlanych gatunku Gallus gallus oraz zmieniającego rozporządzenie nr 2160/2003.

70 Postępowanie stada hodowlane W przypadku uzyskania pozytywnego wyniku badań laboratoryjnych urzędowo pobranych próbek powiatowy lekarz weterynarii, z zastrzeżeniem ppkt załącznika do rozporządzenia Komisji nr 1003/2005 z dnia 30 czerwca 2005 r. wdrażającego rozporządzenie nr 2160/2003 w odniesieniu do celu wspólnotowego ograniczenia powszechnego występowania niektórych serotypów salmonelli w stadach hodowlanych gatunku Gallus gallus oraz zmieniającego rozporządzenie (WE) nr 2160/2003, nakazuje: W przypadku uzyskania pozytywnego wyniku badań laboratoryjnych urzędowo pobranych próbek powiatowy lekarz weterynarii, z zastrzeżeniem ppkt załącznika do rozporządzenia Komisji nr 1003/2005 z dnia 30 czerwca 2005 r. wdrażającego rozporządzenie nr 2160/2003 w odniesieniu do celu wspólnotowego ograniczenia powszechnego występowania niektórych serotypów salmonelli w stadach hodowlanych gatunku Gallus gallus oraz zmieniającego rozporządzenie (WE) nr 2160/2003, nakazuje: niezwłocznie ubój lub zabicie wszystkich sztuk drobiu pochodzącego z gospodarstwa, z tym że sztuki wykazujące kliniczne objawy choroby zawsze podlegają zabiciu; niezwłocznie ubój lub zabicie wszystkich sztuk drobiu pochodzącego z gospodarstwa, z tym że sztuki wykazujące kliniczne objawy choroby zawsze podlegają zabiciu; zniszczenie zwłok wszystkich sztuk drobiu padłego i zabitego; zniszczenie zwłok wszystkich sztuk drobiu padłego i zabitego;

71 Postępowanie stada hodowlane zniszczenie jaj wylęgowych i piskląt z nich wylęgniętych, z tym, że jaja wylęgowe świeże, nienałożone można poddać obróbce cieplnej gwarantującej zabicie wszystkich pałeczek Salmonella; zniszczenie jaj wylęgowych i piskląt z nich wylęgniętych, z tym, że jaja wylęgowe świeże, nienałożone można poddać obróbce cieplnej gwarantującej zabicie wszystkich pałeczek Salmonella; zniszczenie lub zagospodarowanie pasz po obróbce cieplnej gwarantującej zabicie pałeczek Salmonella; zniszczenie lub zagospodarowanie pasz po obróbce cieplnej gwarantującej zabicie pałeczek Salmonella; zniszczenie lub zagospodarowanie ściółki, odchodów i innych przedmiotów, które mogły ulec zakażeniu, w sposób, który wyklucza zanieczyszczenie pałeczkami Salmonella; zniszczenie lub zagospodarowanie ściółki, odchodów i innych przedmiotów, które mogły ulec zakażeniu, w sposób, który wyklucza zanieczyszczenie pałeczkami Salmonella; po wykonaniu czynności, o których mowa w pkt 1-5, oczyszczanie i odkażanie obiektów, w których był przetrzymywany drób, ich otoczenia, pojazdów używanych do jego transportu oraz pozostałych przedmiotów, które mogły ulec zakażeniu, wykonywane pod nadzorem powiatowego lekarza weterynarii. po wykonaniu czynności, o których mowa w pkt 1-5, oczyszczanie i odkażanie obiektów, w których był przetrzymywany drób, ich otoczenia, pojazdów używanych do jego transportu oraz pozostałych przedmiotów, które mogły ulec zakażeniu, wykonywane pod nadzorem powiatowego lekarza weterynarii.

72 MONITOROWANIE STADA kur niosek jaj konsumpcyjnych –. –Procedura pobierania próbek Aby maksymalnie zwiększyć precyzyjność próby, należy pobrać do badania zarówno próbki odchodów, jak i próbki ze środowiska, przynajmniej zgodnie z lit. a) i b): Aby maksymalnie zwiększyć precyzyjność próby, należy pobrać do badania zarówno próbki odchodów, jak i próbki ze środowiska, przynajmniej zgodnie z lit. a) i b): w przypadku stad trzymanych w klatkach należy pobrać 2 próbki po 150 gramów naturalnie zebranych odchodów z taśm lub zgarniaków w danym kurniku, po jego oczyszczeniu przy pomocy systemu usuwania obornika; jednak w przypadku klatek przesuniętych względem siebie, w których brak jest zgarniaków lub taśm, należy pobrać 2 próbki po 150 gramów świeżych wymieszanych odchodów w 60 różnych miejscach znajdujących się poniżej klatek w dołach z odchodami; w przypadku stad trzymanych w klatkach należy pobrać 2 próbki po 150 gramów naturalnie zebranych odchodów z taśm lub zgarniaków w danym kurniku, po jego oczyszczeniu przy pomocy systemu usuwania obornika; jednak w przypadku klatek przesuniętych względem siebie, w których brak jest zgarniaków lub taśm, należy pobrać 2 próbki po 150 gramów świeżych wymieszanych odchodów w 60 różnych miejscach znajdujących się poniżej klatek w dołach z odchodami; w przypadku kurników, w których stosowany jest chów w systemie zamkniętym lub wybiegowym, należy wziąć dwie pary okładzin na buty lub skarpet, nie zmieniając butów ochronnych przy zmianie okładzin na buty. w przypadku kurników, w których stosowany jest chów w systemie zamkniętym lub wybiegowym, należy wziąć dwie pary okładzin na buty lub skarpet, nie zmieniając butów ochronnych przy zmianie okładzin na buty. W przypadku pobierania próbek przez właściwy organ należy pobrać próbkę o objętości 250 ml zawierającą co najmniej 100 gramów kurzu z głównych źródeł kurzu w całym kurniku. Jeżeli ilość kurzu nie jest wystarczająca, należy pobrać 150 gramów naturalnie zebranych odchodów lub dodatkową parę okładzin na buty lub skarpet. W przypadku pobierania próbek przez właściwy organ należy pobrać próbkę o objętości 250 ml zawierającą co najmniej 100 gramów kurzu z głównych źródeł kurzu w całym kurniku. Jeżeli ilość kurzu nie jest wystarczająca, należy pobrać 150 gramów naturalnie zebranych odchodów lub dodatkową parę okładzin na buty lub skarpet. W przypadku pobierania próbek, o którym mowa w pkt 2.1 lit. b), c) i d), właściwy organ gwarantuje, poprzez odpowiednie wykonywanie dalszych badań, że na wyniki badań w kierunku salmonelli u ptaków nie ma wpływu stosowanie w stadzie substancji antybakteryjnych. W przypadku pobierania próbek, o którym mowa w pkt 2.1 lit. b), c) i d), właściwy organ gwarantuje, poprzez odpowiednie wykonywanie dalszych badań, że na wyniki badań w kierunku salmonelli u ptaków nie ma wpływu stosowanie w stadzie substancji antybakteryjnych. W przypadku gdy nie zostanie wykryta Salmonella enteritidis i Salmonella typhimurium, natomiast zostaną wykryte substancje antybakteryjne lub efekt hamujący mnożenie się bakterii, dane stado uznaje się za zakażone na potrzeby wspólnotowego celu, o którym mowa w art. 1 ust.2. W przypadku gdy nie zostanie wykryta Salmonella enteritidis i Salmonella typhimurium, natomiast zostaną wykryte substancje antybakteryjne lub efekt hamujący mnożenie się bakterii, dane stado uznaje się za zakażone na potrzeby wspólnotowego celu, o którym mowa w art. 1 ust.2.

73 MONITOROWANIE STADA kur niosek jaj konsumpcyjnych –Częstotliwość i sposób pobierania próbek Pobieranie próbek w stadach kur niosek przeprowadza właściwy organ z inicjatywy przedsiębiorcy żywnościowego (przedsiębiorca). Pobieranie próbek w stadach kur niosek przeprowadza właściwy organ z inicjatywy przedsiębiorcy żywnościowego (przedsiębiorca). Pobieranie próbek z inicjatywy przedsiębiorcy odbywa się przynajmniej co piętnaście tygodni. Pierwsze pobranie próbek jest przeprowadzane w chwili osiągnięcia przez zwierzęta wieku 24 +/– dwa tygodnie. Pobieranie próbek z inicjatywy przedsiębiorcy odbywa się przynajmniej co piętnaście tygodni. Pierwsze pobranie próbek jest przeprowadzane w chwili osiągnięcia przez zwierzęta wieku 24 +/– dwa tygodnie. Pobieranie próbek przez właściwy organ odbywa się co najmniej: Pobieranie próbek przez właściwy organ odbywa się co najmniej: w jednym stadzie na rok w gospodarstwie liczącym co najmniej ptaków; w jednym stadzie na rok w gospodarstwie liczącym co najmniej ptaków; w wieku 24 +/– dwa tygodnie w stadach niosek trzymanych w budynkach, w których wykryto salmonellę u poprzedniego stada; w wieku 24 +/– dwa tygodnie w stadach niosek trzymanych w budynkach, w których wykryto salmonellę u poprzedniego stada; w każdym przypadku podejrzenia zakażenia Salmonellą enteritidis lub Salmonellą typhimurium, będącego wynikiem badania epidemiologicznego w zakresie ognisk przenoszonych przez żywność, zgodnie z art. 8 dyrektywy 2003/99/WE Parlamentu Europejskiego i Rady (1); w każdym przypadku podejrzenia zakażenia Salmonellą enteritidis lub Salmonellą typhimurium, będącego wynikiem badania epidemiologicznego w zakresie ognisk przenoszonych przez żywność, zgodnie z art. 8 dyrektywy 2003/99/WE Parlamentu Europejskiego i Rady (1); we wszystkich pozostałych stadach niosek w gospodarstwie w przypadku wykrycia Salmonelli enteritidis lub Salmonelli typhimurium w jednym ze stad niosek w tym gospodarstwie; we wszystkich pozostałych stadach niosek w gospodarstwie w przypadku wykrycia Salmonelli enteritidis lub Salmonelli typhimurium w jednym ze stad niosek w tym gospodarstwie; w przypadku gdy właściwy organ uzna to za stosowne. w przypadku gdy właściwy organ uzna to za stosowne. Pobranie próbek przeprowadzone przez właściwy organ może zastąpić jedno pobranie próbek z inicjatywy przedsiębiorcy. Pobranie próbek przeprowadzone przez właściwy organ może zastąpić jedno pobranie próbek z inicjatywy przedsiębiorcy.

74 Postępowanie STADA kur niosek jaj konsumpcyjnych.....Powiatowy lekarz weterynarii nakazuje również:.....Powiatowy lekarz weterynarii nakazuje również: niezwłoczny ubój lub zabicie wszystkich sztuk drobiu; niezwłoczny ubój lub zabicie wszystkich sztuk drobiu; zniszczenie zwłok wszystkich sztuk drobiu padłego i zabitego, zgodnie z rozporządzeniem (WE) Nr 1774/2002; zniszczenie zwłok wszystkich sztuk drobiu padłego i zabitego, zgodnie z rozporządzeniem (WE) Nr 1774/2002; poddanie jaj obróbce termicznej gwarantującej zabicie wszystkich pałeczek Salmonella lub ich zniszczenie; poddanie jaj obróbce termicznej gwarantującej zabicie wszystkich pałeczek Salmonella lub ich zniszczenie; zniszczenie paszy lub jej zagospodarowanie, po obróbce termicznej gwarantującej zabicie pałeczek Salmonella; zniszczenie paszy lub jej zagospodarowanie, po obróbce termicznej gwarantującej zabicie pałeczek Salmonella; zniszczenie lub zagospodarowanie ściółki, odchodów i innych przedmiotów, które mogły ulec skażeniu, w sposób, który wyklucza zanieczyszczenie pałeczkami Salmonella zgodnie z rozporządzeniem (WE) Nr 1774/2002; zniszczenie lub zagospodarowanie ściółki, odchodów i innych przedmiotów, które mogły ulec skażeniu, w sposób, który wyklucza zanieczyszczenie pałeczkami Salmonella zgodnie z rozporządzeniem (WE) Nr 1774/2002; przeprowadzenie oczyszczania i odkażania po wykonaniu czynności, o których mowa w pkt 1-5, w tym oczyszczenie i odkażenie budynków, w których był przetrzymywany drób ze stada, ich otoczenia, pojazdów używanych do jego transportu oraz pozostałych przedmiotów, które mogły ulec skażeniu, pod nadzorem powiatowego lekarza weterynarii; przeprowadzenie oczyszczania i odkażania po wykonaniu czynności, o których mowa w pkt 1-5, w tym oczyszczenie i odkażenie budynków, w których był przetrzymywany drób ze stada, ich otoczenia, pojazdów używanych do jego transportu oraz pozostałych przedmiotów, które mogły ulec skażeniu, pod nadzorem powiatowego lekarza weterynarii; podjęcie działań mających na celu poprawę warunków zoohigienicznych. podjęcie działań mających na celu poprawę warunków zoohigienicznych.

75 Jak zapobiegać zakażeniom pałeczkami Salmonella w stadach drobiu? Czy prawo b ę dzie miało moc sprawcz ą !!

76 Jak zapobiegać zakażeniom pałeczkami Salmonella w stadach drobiu? Odpowiedź też jest prosta - należy podjąć kompleksowe działania zapobiegawcze i konsekwentnie je realizować ! Odpowiedź też jest prosta - należy podjąć kompleksowe działania zapobiegawcze i konsekwentnie je realizować !

77 Jak zapobiegać zakażeniom pałeczkami Salmonella w stadach drobiu? Walka z salmonellozą drobiu musi być dobrze zaplanowana, wielokierunkowa i konsekwentna, bowiem Salmonella nigdy nie śpi i ciągle czyha!!! Walka z salmonellozą drobiu musi być dobrze zaplanowana, wielokierunkowa i konsekwentna, bowiem Salmonella nigdy nie śpi i ciągle czyha!!!

78 Drogi zakażenia Ściółka- 47 – 76% prób zakażonych (brojlery) Ściółka- 47 – 76% prób zakażonych (brojlery) Kał - do 10% stada reprod. Kał - do 10% stada reprod. Pasza, mączki, koncentraty białk. - tł.-3% -23% Pasza, mączki, koncentraty białk. - tł.-3% -23% Woda - 12 – 22% (brojlery) Woda - 12 – 22% (brojlery) Powietrze - do zakażenia kur wystarcza wdychanie aerozolu zawierającego S. Enteritidis Powietrze - do zakażenia kur wystarcza wdychanie aerozolu zawierającego S. Enteritidis Gryzonie- 6% myszy - fermy bez historii salmonelozy Gryzonie- 6% myszy - fermy bez historii salmonelozy 32% myszy – fermy z historia salmonelozy (Enteritidis) Liczba pał. Salmonella w 1 peletce kału może wynosić nawet 10 5 bakterii 32% myszy – fermy z historia salmonelozy (Enteritidis) Liczba pał. Salmonella w 1 peletce kału może wynosić nawet 10 5 bakterii

79 Drogi zakażenia Dlaczego walczymy o 1 % ? Dlaczego walczymy o 1 % ? ZWD Stada reprodukcyjne Stada towarowe

80 Zasada powielania biologicznego 1 zakażona nioska stada reprodukcyjnego piskląt zakażonych 1 zakażone pisklę zakaża minimum 40 piskląt - itd....

81 Jak się ustrzec przed salmonellami ? sposoby są znane, ale...

82 Zwalczanie salmonelloz drobiu musi być wielokierunkowe ! W praktyce stosowane są różne metody ograniczania częstości występowania salmonelli. W praktyce stosowane są różne metody ograniczania częstości występowania salmonelli. Do najważniejszych z nich należą: Do najważniejszych z nich należą: Zabezpieczenie sanitarne ferm, Zabezpieczenie sanitarne ferm, Higiena sanitarna ferm, Higiena sanitarna ferm, Szeroko zakrojony monitoring, Szeroko zakrojony monitoring, Zabiegi technologiczne przy produkcji mieszanek paszowych, Zabiegi technologiczne przy produkcji mieszanek paszowych, Kompetycyjne wykluczanie- stosowanie żywych kultur mikroorganizmów, Kompetycyjne wykluczanie- stosowanie żywych kultur mikroorganizmów, Szczepienia, Szczepienia, Leczenie. Leczenie.

83 Zabezpieczenie sanitarne fermy SALMONELLA Kompetycyjne wykluczanie Szczepienia Zabiegi technologiczne przy produkcji pasz FERMA Leczenie Higiena sanitarna fermy Szeroko zakrojony monitoring Zabezpieczenie przed rozprzestrzenianiem się salmonelloz drogą pionową = monitoring i eliminacja z rozrodu ptaków zakażonych

84

85

86

87

88

89

90

91 Terapia salmonelloz– nie jest stosowana ! Leczenie – przy: salmonellozie!! salmonellozie !! Leczenie – przy: salmonellozie!! salmonellozie !! salmonellozie!! salmonellozie !! salmonellozie!! salmonellozie !! NIE !!!

92

93

94

95

96 Dekalog – czyli 10 przykazań, które trzeba za...stosować

97 DEKALOG Zadbaj o właściwe zabezpieczenie terenu fermy (ogrodzenie, zamykana brama wjazdowa, baseny wypełnione środkiem odkażającym przed brama wjazdową i wejściową)! Zadbaj o właściwe zabezpieczenie terenu fermy (ogrodzenie, zamykana brama wjazdowa, baseny wypełnione środkiem odkażającym przed brama wjazdową i wejściową)!

98 DEKALOG Przystosuj konstrukcyjnie kurnik tak, aby możliwe było skuteczne wykonywanie zabiegów oczyszczania i dezynfekcji! Przystosuj konstrukcyjnie kurnik tak, aby możliwe było skuteczne wykonywanie zabiegów oczyszczania i dezynfekcji!

99 DEKALOG Przestrzegaj zasadę ferma pełna - ferma pusta (przynajmniej w poszczególnych sektorach produkcyjnych)! Przestrzegaj zasadę ferma pełna - ferma pusta (przynajmniej w poszczególnych sektorach produkcyjnych)!

100 DEKALOG Przed wejściem do kurnika przejdź przez matę dezynfekcyjną nasączoną skutecznym środkiem odkażającym i zmień obuwie! Przed wejściem do kurnika przejdź przez matę dezynfekcyjną nasączoną skutecznym środkiem odkażającym i zmień obuwie!

101 DEKALOG Przed wejściem na halę produkcyjną zmień odzież i starannie umyj ręce! Przed wejściem na halę produkcyjną zmień odzież i starannie umyj ręce!

102 DEKALOG Zasiedlaj przewód pokarmowy ptaków stosując żywe kultury mikroorganizmów: w pierwszych godzinach życia piskląt, po każdym leczeniu chemioterapeutykami, przy zmianie paszy, przy zmianie warunków środowiskowych, przed i po transporcie, przed i po szczepieniu a także przy każdym stresie! Zasiedlaj przewód pokarmowy ptaków stosując żywe kultury mikroorganizmów: w pierwszych godzinach życia piskląt, po każdym leczeniu chemioterapeutykami, przy zmianie paszy, przy zmianie warunków środowiskowych, przed i po transporcie, przed i po szczepieniu a także przy każdym stresie!

103 DEKALOG Gryzonie i dzikie ptactwo w kurniki to drogi szybkiego ruchu dla Salmonelli – zabezpiecz więc kurnik przed dzikimi ptakami i regularnie zwalczaj gryzonie! Gryzonie i dzikie ptactwo w kurniki to drogi szybkiego ruchu dla Salmonelli – zabezpiecz więc kurnik przed dzikimi ptakami i regularnie zwalczaj gryzonie!

104 DEKALOG W żywieniu drobiu stosuj mieszanki paszowe od sprawdzonych producentów - wolne od pałeczek Salmonella! W żywieniu drobiu stosuj mieszanki paszowe od sprawdzonych producentów - wolne od pałeczek Salmonella!

105 DEKALOG Regularnie przeprowadzaj badania monitoringowe w kierunku Salmonelli zgodnie z zaleceniami Powiatowego Lekarza Weterynarii. Dokumentację dotyczącą monitorowania zakażeń pałeczkami Salmonella w stadzie przechowuj przez okres 3 lat od ostatniego wpisu! Regularnie przeprowadzaj badania monitoringowe w kierunku Salmonelli zgodnie z zaleceniami Powiatowego Lekarza Weterynarii. Dokumentację dotyczącą monitorowania zakażeń pałeczkami Salmonella w stadzie przechowuj przez okres 3 lat od ostatniego wpisu!

106 DEKALOG Po uzyskaniu zgody powiatowego lekarza weterynarii stosuj zarejestrowane i dopuszczone do obrotu szczepionki przeciwko salmonellozie! Po uzyskaniu zgody powiatowego lekarza weterynarii stosuj zarejestrowane i dopuszczone do obrotu szczepionki przeciwko salmonellozie! Regularnie przeprowadzaj badania monitoringowe w kierunku Salmonelli zgodnie z zaleceniami Powiatowego Lekarza Weterynarii. Dokumentację dotyczącą monitorowania zakażeń pałeczkami Salmonella w stadzie przechowuj przez okres 3 lat od ostatniego wpisu! Regularnie przeprowadzaj badania monitoringowe w kierunku Salmonelli zgodnie z zaleceniami Powiatowego Lekarza Weterynarii. Dokumentację dotyczącą monitorowania zakażeń pałeczkami Salmonella w stadzie przechowuj przez okres 3 lat od ostatniego wpisu!

107 Dziękuję za uwagę Życzę sukcesów w walce z salmonellami!

108 Piotr Szeleszczuk Zestawienie wybranych unijnych i krajowych podstaw prawnych ograniczania częstości występowania pałeczek salmonella w produkcji drobiarskiej Warszawa, 2007 Wydawca Columbovet, Warszawa, ul. Nizinna 12 Przyjemnej lektury!

109 I to już koniec


Pobierz ppt "Prof. dr hab. Piotr Szeleszczuk Prawne aspekty ograniczania częstości występowania pałeczek Salmonella w produkcji drobiarskiej Jachranka 21.06.2007 Oddział"

Podobne prezentacje


Reklamy Google