Pobieranie prezentacji. Proszę czekać

Pobieranie prezentacji. Proszę czekać

5. Wiedza o języku Studia Podyplomowe Polski Język Migowy 2013-2014 Prof. dr hab. Marek Świdziński Zakład Językoznawstwa Komputerowego Instytut Języka.

Podobne prezentacje


Prezentacja na temat: "5. Wiedza o języku Studia Podyplomowe Polski Język Migowy 2013-2014 Prof. dr hab. Marek Świdziński Zakład Językoznawstwa Komputerowego Instytut Języka."— Zapis prezentacji:

1 5. Wiedza o języku Studia Podyplomowe Polski Język Migowy Prof. dr hab. Marek Świdziński Zakład Językoznawstwa Komputerowego Instytut Języka Polskiego UW Konsultacje (pok. 1): śr , sob (w dniach zjazdów) Strona przedmiotu szukaj pod:

2 Program 1.Co to jest język naturalny? 2.Aparat pojęciowy analizy tekstu. 3.Poziomy struktury tekstu. 4.Podstawy morfologii. 5.Fleksja polska. 6.Derywacja i gniazda słowotwórcze. 7.Elementarz składni. 8.Świat znaczeń: podstawy leksykologii. Leksykografia. 9.Komunikacja językowa. 10.Zróżnicowanie języków świata. Typologia języków. 11.Inne.

3 Wykład 5: Fleksja polska.

4 Słownik nie jest zbiorem słów wypisanych z tekstu. Słowa są upakowane w leksemy (= hasła słownikowe). Dotyczy to przytłaczającej większości JN w świecie. Intuicja szkolna: fleksja = odmiana wyrazów... Intuicja techniczna (np. cudzoziemca): biorę hasło ze słownika; żeby użyć tego hasła w tekście, zwykle muszę je zmienić (odmienić)... hasło (= leksem): zbiór słów (= form wyrazowych) Co to jest fleksja? –4–4

5 Są leksemy nieodmienne: A, BYLEBY, DOKĄD, GDY, PONIEWAŻ, POD, PSIAKREW, SKĄDKOLWIEK, ZAMIAST,... A następujące leksemy: EMU, OD, MUZEUM, STEREO, SUPER ??? A w PJM? Co to jest fleksja? –5–5

6 –6–6 STUDENT ={student, studenta, studentowi,..., studenci, studentów,..., studentach,...} CZYTAĆ=={czytałem, czytałam, czytałom, czytałeś,..., czytam, czytasz, czyta,..., czytaj,..., czytano,.., czytać, czytając,...} DYSKRETNY == {dyskretny, dyskretna, dyskretne, dyskretnego, dyskretnej, dyskretnego, dyskretnemu, dyskretnej, dyskretnemu,..., dyskretni, dyskretne, dyskretnych, dyskretnym,..., dyskretniejszy,..., najdyskretniejszy,...} Co to jest fleksja?

7 –7–7 Leksem to zwykle zbiór bardzo liczny: STUDENT: 16 elementów CZYTAĆ: 99 elementów DYSKRETNY: 75 elementów Tak naprawdę: jeszcze więcej... A jak jest w PJM? Co to jest fleksja?

8 –8–8 Konieczne jakieś uporządkowanie: zbioru leksemów, zbioru form wyrazowych w ramach leksemu. Zajmują się tym dwie fleksje... Co to jest fleksja?

9 Fleksja jako fragment opisu gramatycznego: fleksja głębinowa: opis struktury leksemu(= szkolny rozbiór gramatyczny); fleksja powierzchniowa: opis budowy form wyrazowych i klasyfikacja leksemów na wzorce odmiany (= szkolne tematy, końcówki i wymiany głoskowe). Dwa poziomy fleksji –9–9

10 Opozycje fleksyjne to kategorie gramatyczne: przypadek rodzaj liczba osoba czas tryb Czy są takie kategorie w PJM? Fleksja głębinowa –10

11 Jaki mamy pożytek z fleksji? Semantyczny: Chłopiec śpi. : Chłopcy śpią. Śpię. : Śpisz. : Śpi. Mży. : Mżyło. : Będzie mżyło Fleksja głębinowa –11

12 Składniowy: Ten chłopiec śpi. : Ci chłopcy śpią. Ten chłopiec śpi. : Ta dziewczyna śpi. : To widmo śpi. bez mamy : o mamie : za mamę Semantyczno-składniowy: Mama zabiła gęś. : Mamę zabiła gęś. : Zabił gęś mamą. Pięć mam płacze. : Kuzynka mamy płacze. Fleksja głębinowa –12

13 Kategorie fleksyjne: opozycje w zbiorze form wyrazowych w poprzek leksemu. Zwykle – dla wszystkich leksemów (= są seryjne). Wartości kategorii fleksyjnych: człony takich opozycji. Przypadek, Osoba, Czas ale: mianownik, trzecia, przyszły Język fleksyjny: taki, w którym fleksja służy składni. A PJM? –13 Kategorie gramatyczne (= fleksyjne)

14 W szkole – klasy wyrazów: rzeczowniki, czasowniki, przymiotniki, zaimki, przyimki,... Klasyfikacja szkolna: na jakiej podstawie? Problemy: kupować – czasownik. A kupowanie? krótki – przymiotnik. A krótkość? A kupujący? szkoła – rzeczownik. A coś? A kupno? A szczerość? Części mowy –14

15 Klasyfikacja gramatyczna leksemów polskich Zygmunta Saloniego Mamy leksem LX. Pytamy kolejno: (1) czy jest odmienny; (2) czy odmienia się przez przypadek; (3) czy odmienia się przez osobę; (4) czy odmienia się przez rodzaj; (5) czy odmienia się przez liczbę; (6) czy jest samodzielny składniowo; (7) czy pełni funkcję łączącą; (8) czy ma rząd. Części mowy –15

16 Części mowy –16

17 RZECZowniki PRZYMiotniki LICZebniki CZASowniki CZAS NIEWL czasowniki niewłaściwe PART-PRZYS partykuło-przysłówki SPOJ spójniki PRZYIMki WYKrzykniki Części mowy –17

18 Czy są części mowy w PJM? Części mowy –18

19 Sposób podania (= zapisania) leksemu: tabela. Tabela ma tyle wymiarów, ile kategorii gramatycznych ma dany leksem (= przez ile rzeczy się odmienia). Taka tabela to paradygmat. Paradygmat –19

20 Paradygmat –20

21 Paradygmat –21

22 Paradygmat –22

23 Czasowniki klasa leksemów odmiennych nie odmieniających się przez przypadek, ale odmieniających się przez osobę. CZYTAĆ JEŚĆ MIEĆ Czasowniki niewłaściwe klasa leksemów odmiennych nie odmieniających się przez przypadek ani przez osobę. DNIEĆ ŚWITAĆ 2 WARTO Czasowniki –23

24 –osoba(tylko czasowniki) –liczba (tylko czasowniki) –rodzaj (tylko czasowniki) –tryb –czas Kategorie fleksyjne –24

25 Formy czasownikowe nieosobowe: – bezokolicznik (jeść) – bezosobnik (jedzono) – imiesłów (jedząc). Formy osobowe i bezosobnik to formy finitywne. Osoba –25

26 Funkcja semantyczna: lokalizacja przestrzenna treści zdania Osoba relacja między nadawcą (N) i odbiorcą (O) a zbiorem R obiektów odpowiadającym podmiotowi- mianownikowi: –pierwsza: do zbioru R należy N. –druga: do zbioru R należy O. –trzecia: do zbioru R nie należy ani N, ani O. Osoba –26

27 Funkcja składniowa: uzgodnienie formy osobowej czasownika z podmiotem-mianownikiem Ja jadłbym to z chęcią. * Ty jadłbym to z chęcią. Wy jecie obiad. * Oni jecie obiad. Piotr będzie to jeść. * Piotr będę to jeść. A jak jest w PJM? Osoba –27

28 Zróżnicowanie rodzajowe wykazują niektóre formy czasownikowe: –formy czasu przeszłego (jadł jadła jadło), –jeden z wariantów form czasu przyszłego (będziemy jedli będziemy jadły), –formy trybu warunkowego (jadłbyś jadłabyś jadłobyś). Rodzaj –28

29 [Funkcja semantyczna: informacja o płci N lub O (dla 1. i 2. osoby)]. Funkcja składniowa: uzgodnienie formy osobowej czasownika z podmiotem-mianownikiem. Chłopiec jadł. *Chłopiec jadła. Dziewczyny będą jadły. *Dziewczyny będą jedli. A jak jest w PJM? Rodzaj –29

30 Tylko formy finitywne oznajmujące! JEŚĆZBIĆTRZEBA przejadłazbiłeśtrzeba było terje______trzeba przybędzie jeśćzbijesztrzeba będzie Czas –30

31 Funkcja semantyczna: lokalizacja temporalna treści zdania – usytuowanie momentu odniesienia do rzeczywistości (MR) względem momentu mówienia (MM). Przeszły: MR przed MM (= przedtem) Przyszły: MR po MM (= potem) Teraźniejszy: MR = MM (= równocześnie) Czas –31

32 Zdania o wartości czasu teraźniejszego są wieloznaczne. Je z nami. 1.'je w tej chwili' (znaczenie aktualne), 2.'zwykł jeść' (znaczenie habitualne), 3.'może jeść' (znaczenie potencjalne) lub 4.w ogóle', 'zawsze' (znaczenie uniwersalne). Ogólnie: Teraźniejszy: MR = MM lub MR nieistotny. A jak jest w PJM? Czas –32

33 Rzeczowniki klasa leksemów odmiennych, odmieniających się przez przypadek, ale nie przez rodzaj. Czyli: tradycyjne rzeczowniki i zaimki rzeczowne KOT MATKA DOBRO PISANIE JA ONA NIC Rzeczowniki –33

34 – liczba –przypadek Kategorie fleksyjne –34

35 pojedynczamnoga domdomy matkimatek jegoich muzeummuzeach idiotkoidiotki Liczba –35

36 Funkcja semantyczna: przeciwstawienie element : zbiór elementów. To dom. To domy. Jego widzieliście? Ich widzieliście? Opowiadano o muzeum. Opowiadano o muzeach. Dotyczy rzeczowników policzalnych (DOM, MATKA, MUZEUM, ale nie POWIETRZE, ZŁOŚĆ, MRÓZ), i to w użyciach referencjalnych: Pies pogryzł matkę. użycie referencjalne Pies jest ssakiem. bez odniesienia Liczba –36

37 Defektywność co do liczby: (a) singularia tantum i (b) pluralia tantum. Neutralizacja opozycji liczby: Kupiłem nowe spodnie. Nożyczki zawsze nam giną. A jak jest w PJM? Liczba –37

38 mianownikdommatkionmuzea dopełniaczdomumatekjegomuzeów celownikdomowimatkomjemumuzeom biernikdommatkijegomuzea narzędnikdomemmatkaminimmuzeami miejscownikdomumatkachnimmuzeach wołaczdomumatki___muzea [Funkcja semantyczna: ???] Funkcja składniowa: wartość narzucana przez kontekst składniowy. Przypadek rządzony!!! Przypadek –38

39 mianownik: ______ stoi: Dom stoi na wzgórzu. niż _____: Znałem mądrzejszych niż on. dopełniacz: strzec ______: Strzegli muzeum. do ______: Idę do domu biernik: Jan ma ______: Jan ma dom. na _____: napadał na matki narzędnik: być ________: Była matką. z ______: Pokłóciłem się z nim Przypadek –39

40 MATKA [1] P R Z Y P A D E K: [2] L I C Z B A: [2a] pojedyncza[2b] mnoga [1a] mianownikmatkamatki [1b] dopełniaczmatkimatek [1c] celownikmatcematkom [1d] biernikmatkęmatki [1e] narzędnikmatkąmatki [1f] miejscownikmatcematkach [1g] wołaczmatkomatki Przypadek –40

41 A jak jest w PJM? Przypadek –41

42 Rodzaj nie jest kategorią fleksyjną rzeczownika. Rzeczownik rządzi rodzajem czasownika, przymiotnika i liczebnika. Wartość rodzaju przypiszemy leksemowi. Rozróżnimy 7 do 9 klas rodzajowych rzeczowników... A jak jest w PJM? Rodzaj –42

43 – 43 Problem wypełnienie klatek paradygmatu. Czyli: - jak wyglądają formy wyrazowe danego leksemu; - jak utworzyć dana formę na podstawie innej formy? Typy form fleksyjnych: formy syntetyczne formy analityczne (w tym: aglutynacyjne). Fleksja powierzchniowa –43

44 – 44 Rozbiór: temat fleksyjny i część gramatyczna. Część gramatyczna: a.pojedynczy morfem końcówka b.sekwencja morfemów (końcówek) c.osobne słowo (być może, wraz z a. lub b.). Fleksja powierzchniowa –44

45 – 45 Formy syntetyczne: dziewczyny: dziewczyn- -y chłopiec: chłopiec- - najmłodszy: naj- -młod- -sz- -y AGL czytałaś: czyta- -ł- -a- -ś AGL czytali: czyta- -l- -i- - [Formy analityczne: AGL (ty)ś... czytała: -ś... czyta- -ł- -a AGL byśmy... czytały: by- -śmy.... czyta- -ł- -y będę czytać: będ- -ę czyta- -ć AGL czytało będzie: czyta- -ł- -o będzie- - ] Fleksja powierzchniowa –45

46 – 46 Problemy: a. końcówki wspólnofunkcyjne i ich dystrybucja, b. alternacje w tematach i ich dystrybucja, c. wzorce odmiany (klasyfikacja leksemów). Ad a.: (mianownik liczby mnogiej) -e (drwale, arbitraże, dworzanie, ciemnie, stolice, kasze) -y (starcy, robotnicy, brzuchy, stoły, dziewczyny, myszy) -i (króliki, hetmani, podłogi, kości) -owie (paziowie, widzowie, wrogowie, panowie) -a (akta, pola, okna) Fleksja powierzchniowa –46

47 – 47 Ad b.:(alternacje w temacie) CZYTAĆ:czytam, czytasz,..., czytają,..., czytałem,... WIEŹĆ: wiozę, wieziesz,..., wiozłem,..., wiózł,..., wieźli,..., wieziono,... ROBOTNIK: robotnik,..., robotnikiem,..., robotnicy,... SZKOŁA:szkoła,..., szkole,..., szkół,... MAŁY: mały,..., mali,..., mniejszego,... Fleksja powierzchniowa –47

48 – 48 Uwaga: w polszczyźnie odmieniaja się tematy! To się nazywa morfonologia droga: drog- + -a drodze: 1. drog- => drodz-, 2. drodz- + -e dróg: 1. drog- => dróg-, 2. dróg- + - kupował: kupowa- + -ł kupujesz: 1. kupowa- => kupuje-, 2. kupuje- + -sz kupując: 1. kupowa- => kupuj-, 2. kupuj- + -ąc ciąć: cią- + -ć tnę: 1. cią- => tn-, 2. tn- + -ę tnął: 1. cią- => tną-, 2. tną- + -ł Fleksja powierzchniowa –48

49 – 49 Ad c.:(wzorce odmiany) Klasyfikacja fleksyjna leksemów oparta na regularnych odpowiedniościach typu a. i typu b.: generowanie tematów od tematów, dopasowywanie końcówek. Systematyzacja fleksji polskiej dzieło Jana Tokarskiego. Fleksja powierzchniowa –49


Pobierz ppt "5. Wiedza o języku Studia Podyplomowe Polski Język Migowy 2013-2014 Prof. dr hab. Marek Świdziński Zakład Językoznawstwa Komputerowego Instytut Języka."

Podobne prezentacje


Reklamy Google