Pobieranie prezentacji. Proszę czekać

Pobieranie prezentacji. Proszę czekać

Jakub Z. Lichański RETORYKA Zarys historii i teorii – od początku do współczesności WYKŁAD z ĆWICZENIAMI.

Podobne prezentacje


Prezentacja na temat: "Jakub Z. Lichański RETORYKA Zarys historii i teorii – od początku do współczesności WYKŁAD z ĆWICZENIAMI."— Zapis prezentacji:

1 Jakub Z. Lichański RETORYKA Zarys historii i teorii – od początku do współczesności WYKŁAD z ĆWICZENIAMI

2 1. Wprowadzenie Dzięki gramatyce i retoryce Dzięki gramatyce i retoryce poznaliśmy prawidłowe reguły myślenia. poznaliśmy prawidłowe reguły myślenia. Wilhelm Windelband Wilhelm Windelband Retoryka - teoria piękna Retoryka - teoria piękna jako uchwytności zjawisk. jako uchwytności zjawisk. Władysław Tatarkiewicz Władysław Tatarkiewicz Retoryka - znakomite władanie słowem, Retoryka - znakomite władanie słowem, zgoła różne od błyskotliwych chwytów efektownych. zgoła różne od błyskotliwych chwytów efektownych. Tadeusz Kotarbiński Tadeusz Kotarbiński Retoryka to system planowego, stylistycznego Retoryka to system planowego, stylistycznego kształtowania wypowiadanych i zapisywanych, kształtowania wypowiadanych i zapisywanych, uprzednio syntaktycznie uporządkowanych, słów. uprzednio syntaktycznie uporządkowanych, słów. Herbert Hunger Herbert Hunger

3 . umiejętność dobrego mówienia jest celem retoryki Platon w Gorgiaszu (503B): Platon w Gorgiaszu (503B): Retoryka to praca nad doskonaleniem dusz współobywateli i walka, która zawsze każe mówić to, co najlepsze; wszystko jedno, czy to będzie miłe, czy niemiłe słuchaczom. Retoryka to praca nad doskonaleniem dusz współobywateli i walka, która zawsze każe mówić to, co najlepsze; wszystko jedno, czy to będzie miłe, czy niemiłe słuchaczom. Theodor W. Adorno pisał: Theodor W. Adorno pisał: Retoryka reprezentuje w filozofii to, co nie może być przemyślane inaczej niż w formie językowej. Retoryka reprezentuje w filozofii to, co nie może być przemyślane inaczej niż w formie językowej. Retoryka jest groźną bronią i posługiwanie się nią wymaga wiedzy. Cyceron przestrzegał w De inventione (I.1), że: Retoryka jest groźną bronią i posługiwanie się nią wymaga wiedzy. Cyceron przestrzegał w De inventione (I.1), że: Wiedza bez elokwencji jest śmieszna, ale elokwencja bez wiedzy jest zabójcza dla społeczeństwa. Wiedza bez elokwencji jest śmieszna, ale elokwencja bez wiedzy jest zabójcza dla społeczeństwa. Wiedza i przyrodzone zdolności wymagają ćwiczeń, aby osiągnąć sprawność w różnych umiejętnościach, które wykorzystamy dla wspólnego dobra. Wiedza i przyrodzone zdolności wymagają ćwiczeń, aby osiągnąć sprawność w różnych umiejętnościach, które wykorzystamy dla wspólnego dobra.

4 2. Retoryka – nauka historyczna szkoły klasyczne i nowożytne. Pierwsze z nich pozostawił antyk i wydzielamy tu następujące szkoły retoryczne: grecką oraz grecko-hellenistyczną (V w. p.n.e. III w. n.e), rzymską (I w. p.n.e. IV w. n.e.), bizantyńską (IV/V w. n.e. XV w.). Jeśli chodzi o nowożytne szkoły retoryczne to podzielić możemy je na pięć kierunków. Są to: szkoła retoryki średniowiecza łacińskiego (IV/V w. XV w.), szkoła humanistyczna (XIV/XV w. XVII/XVIII w.), szkoła oświeceniowa (XVII/XVIII w. XVIII/XIX w.), retoryka wieku XIX, retoryki współczesne (tzn. od przełomu antypozytywistycznego), por. też Dodatek nr 2. szkoły klasyczne i nowożytne. Pierwsze z nich pozostawił antyk i wydzielamy tu następujące szkoły retoryczne: grecką oraz grecko-hellenistyczną (V w. p.n.e. III w. n.e), rzymską (I w. p.n.e. IV w. n.e.), bizantyńską (IV/V w. n.e. XV w.). Jeśli chodzi o nowożytne szkoły retoryczne to podzielić możemy je na pięć kierunków. Są to: szkoła retoryki średniowiecza łacińskiego (IV/V w. XV w.), szkoła humanistyczna (XIV/XV w. XVII/XVIII w.), szkoła oświeceniowa (XVII/XVIII w. XVIII/XIX w.), retoryka wieku XIX, retoryki współczesne (tzn. od przełomu antypozytywistycznego), por. też Dodatek nr 2.

5 Szkoła grecka i grecko- hellenistyczna: Koraks i Tejzjasz (V w. p.n.e.), Gorgiasz (ok. 480–380), Platon (428/27–349/48), Arystoteles (384–322), Teofrast (372/71 lub 371/70–288/87 lub 287/86), Pseudo- Demetriusz (IV/III w. p.n.e.), Hermagoras z Temnos (II w. p.n.e), Dionizjusz z Halikarnasu (I w. p.n.e.), Hermogenes z Tarsu (ok. 160–225), Pseudo-Longinos i Menander-Retor (III w. n.e.). Koraks i Tejzjasz (V w. p.n.e.), Gorgiasz (ok. 480–380), Platon (428/27–349/48), Arystoteles (384–322), Teofrast (372/71 lub 371/70–288/87 lub 287/86), Pseudo- Demetriusz (IV/III w. p.n.e.), Hermagoras z Temnos (II w. p.n.e), Dionizjusz z Halikarnasu (I w. p.n.e.), Hermogenes z Tarsu (ok. 160–225), Pseudo-Longinos i Menander-Retor (III w. n.e.).

6 Szkoła rzymska reprezentują ją m.in. M.T. Cyceron (106– 43), Rhetorica ad Herennium (86–84), M.F. Kwintylian (ok. 35–ok. 100), L.A. Seneca (ok. 54 p.n.e. ok. 39 n.e.), M.F. Korneliusz Fronto (II w. n.e.), C. Juliusz Wiktor, C. Chirius Fortunatianus (IV w. n.e.). reprezentują ją m.in. M.T. Cyceron (106– 43), Rhetorica ad Herennium (86–84), M.F. Kwintylian (ok. 35–ok. 100), L.A. Seneca (ok. 54 p.n.e. ok. 39 n.e.), M.F. Korneliusz Fronto (II w. n.e.), C. Juliusz Wiktor, C. Chirius Fortunatianus (IV w. n.e.).

7 Szkoła bizantyńska reprezentują ją m.in. Aftoniusz (IV/V w. n.e.), Syrian (V w.), Michał Psellos (1018– 1072), Jan Tzetzes (ok ok. 1185), Józef Pinaros Rakendytes (ok ok. 1330), G. Gemistos Pleton (XV w.), Jerzy z Trapezuntu (XV w.). reprezentują ją m.in. Aftoniusz (IV/V w. n.e.), Syrian (V w.), Michał Psellos (1018– 1072), Jan Tzetzes (ok ok. 1185), Józef Pinaros Rakendytes (ok ok. 1330), G. Gemistos Pleton (XV w.), Jerzy z Trapezuntu (XV w.).

8 Szkoła retoryki średniowiecza łacińskiego Są to m.in.: św. Augustyn (345–430), Martianus Kapella (V w.), Alkuin (ok. 730–804), Albericus de Monte Cassino (ok. 1058–1087), Hugo z Bolonii (XII w.), Jan z Salisbury (1115–1180), Alanus ab Insulis (1128–1202), Mateusz z Vendome (XII/XIII w.), Jan z Garlandii (1180– 1272), Godfryd z Vinsauf (XIII w.), Wilhelm z Moerbecke (1215–1286), Leonardo Bruni (1374– 1444), Guillaume Tardif (1420 ok. 1500), Filip Buonacorsi Kallimach (1436–1496), Antonio Mancinelli (1452–1505). Są to m.in.: św. Augustyn (345–430), Martianus Kapella (V w.), Alkuin (ok. 730–804), Albericus de Monte Cassino (ok. 1058–1087), Hugo z Bolonii (XII w.), Jan z Salisbury (1115–1180), Alanus ab Insulis (1128–1202), Mateusz z Vendome (XII/XIII w.), Jan z Garlandii (1180– 1272), Godfryd z Vinsauf (XIII w.), Wilhelm z Moerbecke (1215–1286), Leonardo Bruni (1374– 1444), Guillaume Tardif (1420 ok. 1500), Filip Buonacorsi Kallimach (1436–1496), Antonio Mancinelli (1452–1505).

9 Szkoła humanistyczna Wśród ponad tysiąca retorów związanych z tą szkołą wskazać trzeba takich jak np.: Erazm z Rotterdamu (1467–1536), Filip Melanchton (1497–1560), Johann Sturm (1507–1589), Leonard Cox (ok ok. 1572), Audomarus Taleus (1510–1562), Petrus Ramus (1515–1572), Cyprian Soarez (1524–1593), Benedykt Herbest (ok. 1531–1593), Stanisław Iłowski (?–1589), Gerhard Johann Vossius (1577–1649), Maciej Kazimierz Sarbiewski (1595–1640), Bernard Lamy (1640–1715), Christian Wiese (1642–1708). Wśród ponad tysiąca retorów związanych z tą szkołą wskazać trzeba takich jak np.: Erazm z Rotterdamu (1467–1536), Filip Melanchton (1497–1560), Johann Sturm (1507–1589), Leonard Cox (ok ok. 1572), Audomarus Taleus (1510–1562), Petrus Ramus (1515–1572), Cyprian Soarez (1524–1593), Benedykt Herbest (ok. 1531–1593), Stanisław Iłowski (?–1589), Gerhard Johann Vossius (1577–1649), Maciej Kazimierz Sarbiewski (1595–1640), Bernard Lamy (1640–1715), Christian Wiese (1642–1708).

10 Oświecenie i retoryka wieku XIX Wśród retorów oświeceniowych wskażmy m.in. takich jak: Johann Christoph Gottsched (1700– 1766), Georg Campbell (1719–1796), Hugh Blair (1718–1800), Johann Christian Gottlieb Ernesti (1756–1802). Wśród retorów oświeceniowych wskażmy m.in. takich jak: Johann Christoph Gottsched (1700– 1766), Georg Campbell (1719–1796), Hugh Blair (1718–1800), Johann Christian Gottlieb Ernesti (1756–1802). Spośród wielu retorów XIX w. wymieńmy takich jak np.: Christian Walz, Leonard Spengel, Richard Volkmann, Karol Halm. Spośród wielu retorów XIX w. wymieńmy takich jak np.: Christian Walz, Leonard Spengel, Richard Volkmann, Karol Halm.

11 Współczesne teorie retoryki Spośród plejady badaczy współczesnych wspomnieć trzeba takich jak: Kenneth Burke, Ivor Armstrong Richards, Ernst Robert Curtius, Richard McKeon, Chaim Perelman, Georg Kennedy, Roland Barthes, Heinrich F. Plett; Spośród plejady badaczy współczesnych wspomnieć trzeba takich jak: Kenneth Burke, Ivor Armstrong Richards, Ernst Robert Curtius, Richard McKeon, Chaim Perelman, Georg Kennedy, Roland Barthes, Heinrich F. Plett; istotną rolę we współczesnych badaniach odgrywa Seminar für Allgemeine Rhetorik, kierowanego przez Gerta Uedinga i Waltera Jensa z Uniwersytetu w Tybindze istotną rolę we współczesnych badaniach odgrywa Seminar für Allgemeine Rhetorik, kierowanego przez Gerta Uedinga i Waltera Jensa z Uniwersytetu w Tybindze także uczeni należący do The International Society for the History of Rhetoric, które liczy ok badaczy tej dziedziny wiedzy. także uczeni należący do The International Society for the History of Rhetoric, które liczy ok badaczy tej dziedziny wiedzy.

12 3. Retoryka jako system Arystoteles oddzielił zakresy retoryki oraz poetyki. Powiada on, że retoryka zajmuje się sposobami myślenia (dianoia) a poetyka formą językową (leksis). Arystoteles oddzielił zakresy retoryki oraz poetyki. Powiada on, że retoryka zajmuje się sposobami myślenia (dianoia) a poetyka formą językową (leksis). Konsekwencją tego będzie późniejsza uwaga Dionizjusza z Halikarnasu, który powiedział, że retoryka zajmuje się badaniem rzeczy i badaniem słów. Konsekwencją tego będzie późniejsza uwaga Dionizjusza z Halikarnasu, który powiedział, że retoryka zajmuje się badaniem rzeczy i badaniem słów. Retoryka posiada też dwie odmiany: teoretyczną oraz praktyczną; są to zastosowania teorii takie jak: oratorstwo (ars oratoria), kaznodziejstwo (ars praedicandi), dyktamen (ars dictaminis), epistolografia (ars epistolandi), sztuka pamięci (ars memoria) itp. Retoryka posiada też dwie odmiany: teoretyczną oraz praktyczną; są to zastosowania teorii takie jak: oratorstwo (ars oratoria), kaznodziejstwo (ars praedicandi), dyktamen (ars dictaminis), epistolografia (ars epistolandi), sztuka pamięci (ars memoria) itp.

13 Teoria retoryki posiada ona pięć działów lub pięć etapów przygotowania tekstu: posiada ona pięć działów lub pięć etapów przygotowania tekstu: inventio (obejmuje sposoby wynajdywania i opracowania tematu), inventio (obejmuje sposoby wynajdywania i opracowania tematu), dispositio (obejmuje sposoby porządkowania argumentów i wyboru kompozycji całości mowy), dispositio (obejmuje sposoby porządkowania argumentów i wyboru kompozycji całości mowy), elocutio (obejmuje sztukę przekładania myśli na słowa), elocutio (obejmuje sztukę przekładania myśli na słowa), memoria (sztukę zapamiętywania przygotowanego tekstu), memoria (sztukę zapamiętywania przygotowanego tekstu), actio (sposób jego wygłoszenia). Można je przedstawić w postaci następującego schematu actio (sposób jego wygłoszenia). Można je przedstawić w postaci następującego schematu (por. też Dodatek nr 1 oraz przykład sposobu przygotowywania mowy, Dodatek nr 4): (por. też Dodatek nr 1 oraz przykład sposobu przygotowywania mowy, Dodatek nr 4):

14 Inventio, czyli nauka o wyszukiwaniu i gromadzeniu materiału Zasady ustalania problemu, przedmiotu nauka o status Zasady ustalania problemu, przedmiotu nauka o status Rodzaje spraw i sposoby ich przedstawiania Rodzaje spraw i sposoby ich przedstawiania Argumentacja, w tym topika oraz erystyka, jako specyficzny typ argumentacji Argumentacja, w tym topika oraz erystyka, jako specyficzny typ argumentacji Części mowy Części mowy Problematyka związana z mowami sądowymi, doradczymi i okolicznościowymi. Problematyka związana z mowami sądowymi, doradczymi i okolicznościowymi.

15 Dispositio, czyli nauka o uporządkowaniu i rozmieszczeniu materiału Układ tekstu (mowy) wg porządku naturalnego bądź artystycznego Układ tekstu (mowy) wg porządku naturalnego bądź artystycznego Układ a raczej porządek argumentacji Układ a raczej porządek argumentacji

16 Elocutio, czyli nauka o wyrażaniu Zasady ogólne Zasady ogólne Nauka o tropach i figurach Nauka o tropach i figurach Tropy Tropy Figury słów i figury myśli Figury słów i figury myśli Kompozycja i rytm: nauka o periodzie Kompozycja i rytm: nauka o periodzie Rodzaje stylów Rodzaje stylów Nauka o ideach i harmonia tekstu Nauka o ideach i harmonia tekstu

17 Memoria, czyli nauka o zapamiętywaniu Actio, czyli nauka o wygłaszaniu Memoria, czyli nauka o zapamiętywaniu Memoria, czyli nauka o zapamiętywaniu Mnemotechnika Mnemotechnika Techniki prezentacji Techniki prezentacji Actio, czyli nauka o wygłaszaniu Actio, czyli nauka o wygłaszaniu mowa ciała i jej konwencje mowa ciała i jej konwencje Sposoby prezentacji Sposoby prezentacji

18 podział na rodzaje retoryczne ma istotne znaczenie i jest dość złożony. ma istotne znaczenie i jest dość złożony. rozróżniano styl mowy pisanej oraz styl mowy wygłaszanej. rozróżniano styl mowy pisanej oraz styl mowy wygłaszanej. Pierwszy charakteryzuje ścisłość, Pierwszy charakteryzuje ścisłość, drugi jest żywą i bezpośrednią grą. drugi jest żywą i bezpośrednią grą. Pierwotny podział na rodzaje był dychotomiczny i obejmował: rodzaj praktyczny i rodzaj okolicznościowy. Pierwotny podział na rodzaje był dychotomiczny i obejmował: rodzaj praktyczny i rodzaj okolicznościowy. Następnie przyjęto podział trójdzielny dzieląc rodzaj praktyczny na: doradczy oraz sądowy i pozostawiając okolicznościowy (zwany czasem pochwalnym). Następnie przyjęto podział trójdzielny dzieląc rodzaj praktyczny na: doradczy oraz sądowy i pozostawiając okolicznościowy (zwany czasem pochwalnym). W obrębie każdego rodzaju mamy znów do czynienia z podziałem dychotomicznym, bowiem: w mowie doradczej albo się doradza, albo odradza, w mowie sądowej oskarża bądź broni, w mowie pochwalnej (okolicznościowej) chwali bądź gani[1]. W obrębie każdego rodzaju mamy znów do czynienia z podziałem dychotomicznym, bowiem: w mowie doradczej albo się doradza, albo odradza, w mowie sądowej oskarża bądź broni, w mowie pochwalnej (okolicznościowej) chwali bądź gani[1].[1] [1] Część teoretyków i historyków retoryki przyjmuje możliwość istnienia większej liczby rodzajów retorycznych; najczęściej przyjmuje się jako osobne rodzaje jeszcze rodzaj historyczny (jego twórcami mieli być Rufus z Peryntu oraz Mikołaj z Myrry, obaj żyli w III-IV w. ne), więcej w: J.Z. Lichański, Retoryka w Polsce. Studia z historii, teorii i praktyki, Warszawa 2003, s. ; kolejnym miał być tzw. rodzaj badający, który miał za zadanie analizować sprzeczności pomiędzy pojęciami a rzeczami, bądź pomiędzy samymi pojęciami, więcej w: J. Martin, Antike Rhetorik. Technik und Methode, Muenchen 1974, s. (za twórcę tego rodzaju przyjmuje się Anaksymenesa, ). [1] Część teoretyków i historyków retoryki przyjmuje możliwość istnienia większej liczby rodzajów retorycznych; najczęściej przyjmuje się jako osobne rodzaje jeszcze rodzaj historyczny (jego twórcami mieli być Rufus z Peryntu oraz Mikołaj z Myrry, obaj żyli w III-IV w. ne), więcej w: J.Z. Lichański, Retoryka w Polsce. Studia z historii, teorii i praktyki, Warszawa 2003, s. ; kolejnym miał być tzw. rodzaj badający, który miał za zadanie analizować sprzeczności pomiędzy pojęciami a rzeczami, bądź pomiędzy samymi pojęciami, więcej w: J. Martin, Antike Rhetorik. Technik und Methode, Muenchen 1974, s. (za twórcę tego rodzaju przyjmuje się Anaksymenesa, ). [1]

19 Czas i typ odbiorcy Każdy rodzaj związany jest z określonym czasem, bowiem sądy bądź opinie wypowiadane w mowach (=tekstach) związanych z określonym rodzajem odnoszą się do: Każdy rodzaj związany jest z określonym czasem, bowiem sądy bądź opinie wypowiadane w mowach (=tekstach) związanych z określonym rodzajem odnoszą się do: w rodzaju doradczym do przyszłości, w rodzaju doradczym do przyszłości, w rodzaju sądowym do przeszłości, w rodzaju sądowym do przeszłości, w rodzaju okolicznościowym do teraźniejszości. w rodzaju okolicznościowym do teraźniejszości. Słuchacze są także dzieleni na Słuchacze są także dzieleni na słuchaczy-estetów, gdy słuchają mowy w rodzaju okolicznościowym i oceniają jej kunsztowność, słuchaczy-estetów, gdy słuchają mowy w rodzaju okolicznościowym i oceniają jej kunsztowność, bądź takich, którzy rozstrzygają albo/i decydują. bądź takich, którzy rozstrzygają albo/i decydują.

20 trzy zadania tekstu Są to: Są to: Pouczać - docere, Pouczać - docere, Wzruszać - movere, Wzruszać - movere, Bawić - delectare. Bawić - delectare. pouczając apelujemy do intelektu i do logiki, dokonując oglądu problemu, oraz posługujemy się dowodzeniami, w miarę możliwości niezawodnymi RATIO - LOGOS. pouczając apelujemy do intelektu i do logiki, dokonując oglądu problemu, oraz posługujemy się dowodzeniami, w miarę możliwości niezawodnymi RATIO - LOGOS. Gdy wzruszamy odwołujemy się do afektów i do etosu oraz wskazujemy na możliwe korzyści ETHOS. Gdy wzruszamy odwołujemy się do afektów i do etosu oraz wskazujemy na możliwe korzyści ETHOS. Wreszcie gdy bawimy, apelujemy także do afektów, ale do emocji oraz staramy się pobudzić słuchaczy PATHOS. Wreszcie gdy bawimy, apelujemy także do afektów, ale do emocji oraz staramy się pobudzić słuchaczy PATHOS.

21 trzy sfery w systemie retoryki wyodrębnić winniśmy : w systemie retoryki wyodrębnić winniśmy : Ars - sztuka Ars - sztuka Opus - dzieło Opus - dzieło Artifex - twórca. Artifex - twórca. Ars to wynik nabycia wiedzy; Ars to wynik nabycia wiedzy; Opus wynik zastosowania wskazań teorii dla przygotowania konkretnego, jednostkowego dzieła; Opus wynik zastosowania wskazań teorii dla przygotowania konkretnego, jednostkowego dzieła; Artifex to mówca (autor, orator), różny od nauczyciela retoryki. Artifex to mówca (autor, orator), różny od nauczyciela retoryki.

22 retoryka jest nauką formalną Jak powiedział Clive S. Lewis: Jak powiedział Clive S. Lewis: [...] retoryka wyjaśnia formalne, a nie treściowe cechy charakterystyczne: znaczy to, że może kazać robić dygresje, ale nie wskazuje, co w dygresjach umieszczać. [...] retoryka wyjaśnia formalne, a nie treściowe cechy charakterystyczne: znaczy to, że może kazać robić dygresje, ale nie wskazuje, co w dygresjach umieszczać.


Pobierz ppt "Jakub Z. Lichański RETORYKA Zarys historii i teorii – od początku do współczesności WYKŁAD z ĆWICZENIAMI."

Podobne prezentacje


Reklamy Google