Pobieranie prezentacji. Proszę czekać

Pobieranie prezentacji. Proszę czekać

5. Wiedza o języku Studia Podyplomowe „Polski Język Migowy” 2014-2016 Prof. dr hab. Marek Świdziński Zakład Językoznawstwa Komputerowego Instytut Języka.

Podobne prezentacje


Prezentacja na temat: "5. Wiedza o języku Studia Podyplomowe „Polski Język Migowy” 2014-2016 Prof. dr hab. Marek Świdziński Zakład Językoznawstwa Komputerowego Instytut Języka."— Zapis prezentacji:

1 5. Wiedza o języku Studia Podyplomowe „Polski Język Migowy” Prof. dr hab. Marek Świdziński Zakład Językoznawstwa Komputerowego Instytut Języka Polskiego UW Konsultacje (pok. 1): śr , sob (w dniach zjazdów) Strona przedmiotu — szukaj pod:

2 Program 1.Co to jest język naturalny? 2.Aparat pojęciowy analizy tekstu. 3.Poziomy struktury tekstu. 4.Podstawy morfologii. 5.Fleksja polska. 6.Elementarz składni. 7.Derywacja i gniazda słowotwórcze. 8.Świat znaczeń: podstawy leksykologii. Leksykografia. 9.Komunikacja językowa. 10.Zróżnicowanie języków świata. Typologia języków. 11.Inne.

3 Wykład 5: Fleksja polska.

4 Słownik nie jest zbiorem słów wypisanych z tekstu. Słowa są upakowane w leksemy (= hasła słownikowe). Dotyczy to przytłaczającej większości JN w świecie. Intuicja szkolna: fleksja = odmiana wyrazów... Intuicja techniczna (np. cudzoziemca): biorę hasło ze słownika; żeby użyć tego hasła w tekście, zwykle muszę je „zmienić” („odmienić”)... hasło (= leksem): zbiór słów (= form wyrazowych) Co to jest fleksja? –4–4

5 Są leksemy nieodmienne: A, BYLEBY, DOKĄD, GDY, PONIEWAŻ, POD, PSIAKREW, SKĄDKOLWIEK, ZAMIAST,... A następujące leksemy: EMU, OD, MUZEUM, STEREO, SUPER ??? A w PJM? Co to jest fleksja? –5–5

6 –6–6 STUDENT ={student, studenta, studentowi,..., studenci, studentów,..., studentach,...} CZYTAĆ=={czytałem, czytałam, czytałom, czytałeś,..., czytam, czytasz, czyta,..., czytaj,..., czytano,.., czytać, czytając,...} DYSKRETNY == {dyskretny, dyskretna, dyskretne, dyskretnego, dyskretnej, dyskretnego, dyskretnemu, dyskretnej, dyskretnemu,..., dyskretni, dyskretne, dyskretnych, dyskretnym,..., dyskretniejszy,..., najdyskretniejszy,...} Co to jest fleksja?

7 –7–7 Leksem to zwykle zbiór bardzo liczny: STUDENT: 16 elementów CZYTAĆ: 99 elementów DYSKRETNY: 75 elementów Tak naprawdę: jeszcze więcej... A jak jest w PJM? Co to jest fleksja?

8 –8–8 Konieczne jakieś uporządkowanie: zbioru leksemów, zbioru form wyrazowych w ramach leksemu. Zajmują się tym dwie fleksje... Co to jest fleksja?

9 Fleksja jako fragment opisu gramatycznego: fleksja głębinowa: opis struktury leksemu(= szkolny rozbiór gramatyczny); fleksja powierzchniowa: opis budowy form wyrazowych i klasyfikacja leksemów na wzorce odmiany (= szkolne „tematy”, „końcówki” i „wymiany głoskowe”). Dwa poziomy fleksji –9–9

10 Opozycje fleksyjne to kategorie gramatyczne: przypadek rodzaj liczba osoba czas tryb Czy są takie kategorie w PJM? Fleksja głębinowa –10

11 Jaki mamy pożytek z fleksji? Semantyczny: Chłopiec śpi. : Chłopcy śpią. Śpię. : Śpisz. : Śpi. Mży. : Mżyło. : Będzie mżyło Fleksja głębinowa –11

12 Składniowy: Ten chłopiec śpi. : Ci chłopcy śpią. Ten chłopiec śpi. : Ta dziewczyna śpi. : To widmo śpi. bez mamy : o mamie : za mamę Semantyczno-składniowy: Mama zabiła gęś. : Mamę zabiła gęś. : Zabił gęś mamą. Pięć mam płacze. : Kuzynka mamy płacze. Fleksja głębinowa –12

13 Kategorie fleksyjne: opozycje w zbiorze form wyrazowych w poprzek leksemu. Zwykle – dla wszystkich leksemów (= są seryjne). Wartości kategorii fleksyjnych: człony takich opozycji. Przypadek, Osoba, Czas ale: mianownik, trzecia, przyszły Język fleksyjny: taki, w którym fleksja służy składni. A PJM? –13 Kategorie gramatyczne (= fleksyjne)

14 W szkole – klasy wyrazów: rzeczowniki, czasowniki, przymiotniki, zaimki, przyimki,... Klasyfikacja szkolna: na jakiej podstawie? Problemy: kupować – czasownik. A kupowanie? krótki – przymiotnik. A krótkość? A kupujący? szkoła – rzeczownik. A coś? A kupno? A szczerość? Części mowy –14

15 Klasyfikacja gramatyczna leksemów polskich Zygmunta Saloniego Mamy leksem LX. Pytamy kolejno: (1) czy jest odmienny; (2) czy odmienia się przez przypadek; (3) czy odmienia się przez osobę; (4) czy odmienia się przez rodzaj; (5) czy odmienia się przez liczbę; (6) czy jest samodzielny składniowo; (7) czy pełni funkcję łączącą; (8) czy ma rząd. Części mowy –15

16 Części mowy –16

17 RZECZowniki PRZYMiotniki LICZebniki CZASowniki CZAS NIEWL — czasowniki niewłaściwe PART-PRZYS — partykuło-przysłówki SPOJ — spójniki PRZYIMki WYKrzykniki Części mowy –17

18 Czy są części mowy w PJM? Części mowy –18

19 Sposób podania (= zapisania) leksemu: tabela. Tabela ma tyle wymiarów, ile kategorii gramatycznych ma dany leksem (= przez ile rzeczy się odmienia). Taka tabela to paradygmat. Paradygmat –19

20 Paradygmat –20

21 Paradygmat –21

22 Paradygmat –22

23 Czasowniki — klasa leksemów odmiennych nie odmieniających się przez przypadek, ale odmieniających się przez osobę. CZYTAĆ JEŚĆ MIEĆ Czasowniki niewłaściwe — klasa leksemów odmiennych nie odmieniających się przez przypadek ani przez osobę. DNIEĆ ŚWITAĆ 2 WARTO Czasowniki –23

24 –osoba(tylko czasowniki) –liczba (tylko czasowniki) –rodzaj (tylko czasowniki) –tryb –czas Kategorie fleksyjne –24

25 Formy czasownikowe nieosobowe: – bezokolicznik (jeść) – bezosobnik (jedzono) – imiesłów (jedząc). Formy osobowe i bezosobnik to formy finitywne. Osoba –25

26 Funkcja semantyczna: lokalizacja przestrzenna treści zdania Osoba — relacja między nadawcą (N) i odbiorcą (O) a zbiorem R obiektów odpowiadającym podmiotowi- mianownikowi: –pierwsza: do zbioru R należy N. –druga: do zbioru R należy O. –trzecia: do zbioru R nie należy ani N, ani O. Osoba –26

27 Funkcja składniowa: uzgodnienie formy osobowej czasownika z podmiotem-mianownikiem Ja jadłbym to z chęcią. — * Ty jadłbym to z chęcią. Wy jecie obiad. — * Oni jecie obiad. Piotr będzie to jeść. — * Piotr będę to jeść. A jak jest w PJM? Osoba –27

28 Zróżnicowanie rodzajowe wykazują niektóre formy czasownikowe: –formy czasu przeszłego (jadł — jadła — jadło), –jeden z wariantów form czasu przyszłego (będziemy jedli — będziemy jadły), –formy trybu warunkowego (jadłbyś — jadłabyś — jadłobyś). Rodzaj –28

29 [Funkcja semantyczna: informacja o płci N lub O (dla 1. i 2. osoby)]. Funkcja składniowa: uzgodnienie formy osobowej czasownika z podmiotem-mianownikiem. Chłopiec jadł. — *Chłopiec jadła. Dziewczyny będą jadły. — *Dziewczyny będą jedli. A jak jest w PJM? Rodzaj –29

30 Tylko formy finitywne oznajmujące! JEŚĆZBIĆTRZEBA przejadłazbiłeśtrzeba było terje______trzeba przybędzie jeśćzbijesztrzeba będzie Czas –30

31 Funkcja semantyczna: lokalizacja treści zdania naosi czasu – usytuowanie momentu odniesienia do rzeczywistości (MR) względem momentu mówienia (MM). Przeszły: MR przed MM (= „przedtem”) Przyszły: MR po MM (= „potem”) Teraźniejszy: MR = MM (= „równocześnie”) Czas –31

32 Zdania o wartości czasu teraźniejszego są wieloznaczne. Janek je z nami. 1.'je w tej chwili' (znaczenie aktualne), 2.'zwykł jeść' (znaczenie habitualne), 3.'może jeść' (znaczenie potencjalne) lub 4.‘w ogóle', 'zawsze' (znaczenie uniwersalne). Ogólnie: Teraźniejszy: MR = MM lub MR — nieistotny. A jak jest w PJM? Czas –32

33 Rzeczowniki — klasa leksemów odmiennych, odmieniających się przez przypadek, ale nie przez rodzaj. Czyli: tradycyjne rzeczowniki i zaimki rzeczowne KOT MATKA DOBRO PISANIE JA ONA NIC Rzeczowniki –33

34 – liczba –przypadek Kategorie fleksyjne –34

35 pojedynczamnoga domdomy matkimatek jegoich muzeummuzeach idiotkoidiotki Liczba –35

36 Funkcja semantyczna: przeciwstawienie element : zbiór elementów. To dom. — To domy. Jego widzieliście? — Ich widzieliście? Opowiadano o muzeum. — Opowiadano o muzeach. Dotyczy rzeczowników policzalnych (DOM, MATKA, MUZEUM, ale nie POWIETRZE, ZŁOŚĆ, MRÓZ), i to w użyciach referencjalnych: Pies pogryzł matkę. — użycie referencjalne Pies jest ssakiem. — bez odniesienia Liczba –36

37 Defektywność co do liczby: (a) singularia tantum i (b) pluralia tantum. Neutralizacja opozycji liczby:  Kupiłem nowe spodnie.  Nożyczki zawsze nam giną. A jak jest w PJM? Liczba –37

38 mianownikdommatkionmuzea dopełniaczdomumatekjegomuzeów celownikdomowimatkomjemumuzeom biernikdommatkijegomuzea narzędnikdomemmatkaminimmuzeami miejscownikdomumatkachnimmuzeach wołaczdomumatki___muzea [Funkcja semantyczna: ???] Funkcja składniowa: wartość narzucana przez kontekst składniowy. Przypadek rządzony!!! Przypadek –38

39 mianownik: ______ stoi: Dom stoi na wzgórzu. niż _____: Znałem mądrzejszych niż on. dopełniacz: strzec ______: Strzegli muzeum. do ______: Idę do domu biernik: Jan ma ______: Jan ma dom. na _____: napadał na matki narzędnik: być ________: Była matką. z ______: Pokłóciłem się z nim Przypadek –39

40 MATKA [1] P R Z Y P A D E K: [2] L I C Z B A: [2a] pojedyncza[2b] mnoga [1a] mianownikmatkamatki [1b] dopełniaczmatkimatek [1c] celownikmatcematkom [1d] biernikmatkęmatki [1e] narzędnikmatkąmatki [1f] miejscownikmatcematkach [1g] wołaczmatkomatki Przypadek –40

41 A jak jest w PJM? Przypadek –41

42 Rodzaj nie jest kategorią fleksyjną rzeczownika. Rzeczownik rządzi rodzajem czasownika, przymiotnika i liczebnika. Wartość rodzaju przypiszemy leksemowi. Rozróżnimy 7 do 9 klas rodzajowych rzeczowników... A jak jest w PJM? Rodzaj –42

43 –43 Problem — wypełnienie klatek paradygmatu. Czyli: - jak wyglądają formy wyrazowe danego leksemu; - jak utworzyć daną formę na podstawie innej formy? Typy form fleksyjnych: formy syntetyczne formy analityczne (w tym: aglutynacyjne). Fleksja powierzchniowa –43

44 –44 Rozbiór: temat fleksyjny i część gramatyczna. Część gramatyczna: a.pojedynczy morfem — końcówka b.sekwencja morfemów (końcówek) c.osobne słowo (być może, wraz z a. lub b.). Fleksja powierzchniowa –44

45 –45 Formy syntetyczne: dziewczyny: dziewczyn- -y chłopiec: chłopiec- -  najmłodszy: naj- -młod- -sz- -y AGL czytałaś: czyta- -ł- -a- -ś AGL czytali: czyta- -l- -i- -  [Formy analityczne: AGL (ty)ś... czytała: -ś... czyta- -ł- -a AGL byśmy... czytały: by- -śmy.... czyta- -ł- -y będę czytać: będ- -ę czyta- -ć AGL czytało będzie: czyta- -ł- -o będzie- -  ] Fleksja powierzchniowa –45

46 –46 Problemy: a. końcówki wspólnofunkcyjne i ich dystrybucja, b. alternacje w tematach i ich dystrybucja, c. wzorce odmiany (klasyfikacja leksemów). Ad a.: (mianownik liczby mnogiej)  -e (drwale, arbitraże, dworzanie, ciemnie, stolice, kasze)  -y (starcy, robotnicy, brzuchy, stoły, dziewczyny, myszy)  -i (króliki, hetmani, podłogi, kości)  -owie (paziowie, widzowie, wrogowie, panowie)  -a (akta, pola, okna) Fleksja powierzchniowa –46

47 –47 Ad b.:(alternacje w temacie) CZYTAĆ:czytam, czytasz,..., czytają,..., czytałem,... WIEŹĆ: wiozę, wieziesz,..., wiozłem,..., wiózł,..., wieźli,..., wieziono,... ROBOTNIK: robotnik,..., robotnikiem,..., robotnicy,... SZKOŁA:szkoła,..., szkole,..., szkół,... MAŁY: mały,..., mali,..., mniejszego,... Fleksja powierzchniowa –47

48 –48 Uwaga: w polszczyźnie odmieniaja się tematy! To się nazywa morfonologia droga: drog- + -a drodze: 1. drog- => drodz-, 2. drodz- + -e dróg: 1. drog- => dróg-, 2. dróg- + -  kupował: kupowa- + -ł kupujesz: 1. kupowa- => kupuje-, 2. kupuje- + -sz kupując: 1. kupowa- => kupuj-, 2. kupuj- + -ąc ciąć: cią- + -ć tnę: 1. cią- => tn-, 2. tn- + -ę tnął: 1. cią- => tną-, 2. tną- + -ł Fleksja powierzchniowa –48

49 –49 Ad c.:(wzorce odmiany) Klasyfikacja fleksyjna leksemów — oparta na regularnych odpowiedniościach typu a. i typu b.: generowanie tematów od tematów, dopasowywanie końcówek. Systematyzacja fleksji polskiej — dzieło Jana Tokarskiego. Fleksja powierzchniowa –49

50 –50 Czasowniki 1: CZYTAĆczyt ać, ~ am, ~ asz, ~ ają, ~ aj, ~ ał, ~ ali, ~ ano 2: UMIEĆumi eć, ~ em, ~ esz, ~ eją, ~ ej, ~ ał, ~ eli, ~ ano 3: SZALEĆszal eć, ~ eję, ~ ejesz, ~ eją, ~ ej, ~ ał, ~ eli, ~ ano 4: KUPOWAĆkup ować, ~ uję, ~ ujesz, ~ ują, ~ uj, ~ ował, ~ owa­li, ~ owano 5a: CIĄGNĄĆciąg nąć, ~ nę, ~ niesz, ~ ną, ~ nij, ~ nął, ~ nęli, ~ nięto 5b: SUNĄĆsu nąć, ~ nę, ~ niesz, ~ ną, ~ ń, ~ nął, ~ nęli, ~ nięto 5c: CHUDNĄĆchud nąć, ~ nę, ~ niesz, ~ ną, ~ nij, ~ ł, ~ li, ~ nięto 6a: MÓWIĆmów ić, ~ ię, ~ isz, ~ ią, ~ , ~ ił, ~ ili, ~ iono 6b: WARZYĆwarz yć, ~ ę, ~ ysz, ~ ą, ~ , ~ ył, ~ yli, ~ ono Fleksja powierzchniowa –50

51 –51 7a: MYŚLEĆmyśl eć, ~ ę, ~ isz, ~ ą, ~ , ~ ał, ~ eli, ~ ano 7b: SŁYSZEĆsłysz eć, ~ ę, ~ ysz, ~ ą, ~ , ~ ał, ~ eli, ~ ano 8a: PISYWAĆpis ywać, ~ uję, ~ ujesz, ~ ują, ~ uj, ~ ywał, ~ ywa­li, ~ ywano 8b: OPUKIWAĆopuk iwać, ~ uję, ~ ujesz, ~ ują, ~ uj, ~ iwał, ~ iwali, ~ iwano 9: PISAĆpis ać, ~ ę, ~ esz, ~ ą, ~ , ~ ał, ~ ali, ~ ano 10a: ŻYĆży ć, ~ ję, ~ jesz, ~ ją, ~ j, ~ ł, ~ li, ~ to 10b: GRZAĆgrz ać, ~ eję, ~ ejesz, ~ eją, ~ ej, ~ ał, ~ eli, ~ ano 10c: DĄĆd ąć, ~ mę, ~ miesz, ~ mą, ~ mij, ~ ął, ~ ęli, ~ ęto 11: NIEŚĆnieś ć, ~ ę, ~ iesz, ~ ą, ~ , ~ ł, ~ li, ~ iono Fleksja powierzchniowa –51

52 –52 7a: MYŚLEĆmyśl eć, ~ ę, ~ isz, ~ ą, ~ , ~ ał, ~ eli, ~ ano 7b: SŁYSZEĆsłysz eć, ~ ę, ~ ysz, ~ ą, ~ , ~ ał, ~ eli, ~ ano 8a: PISYWAĆpis ywać, ~ uję, ~ ujesz, ~ ują, ~ uj, ~ ywał, ~ ywa­li, ~ ywano 8b: OPUKIWAĆopuk iwać, ~ uję, ~ ujesz, ~ ują, ~ uj, ~ iwał, ~ iwali, ~ iwano 9: PISAĆpis ać, ~ ę, ~ esz, ~ ą, ~ , ~ ał, ~ ali, ~ ano 10a: ŻYĆży ć, ~ ję, ~ jesz, ~ ją, ~ j, ~ ł, ~ li, ~ to 10b: GRZAĆgrz ać, ~ eję, ~ ejesz, ~ eją, ~ ej, ~ ał, ~ eli, ~ ano 10c: DĄĆd ąć, ~ mę, ~ miesz, ~ mą, ~ mij, ~ ął, ~ ęli, ~ ęto 11: NIEŚĆnieś ć, ~ ę, ~ iesz, ~ ą, ~ , ~ ł, ~ li, ~ iono Fleksja powierzchniowa –52


Pobierz ppt "5. Wiedza o języku Studia Podyplomowe „Polski Język Migowy” 2014-2016 Prof. dr hab. Marek Świdziński Zakład Językoznawstwa Komputerowego Instytut Języka."

Podobne prezentacje


Reklamy Google