Pobieranie prezentacji. Proszę czekać

Pobieranie prezentacji. Proszę czekać

Astronomiapozagalaktyczna Wykład 4 Galaktyki aktywne i kwazary.

Podobne prezentacje


Prezentacja na temat: "Astronomiapozagalaktyczna Wykład 4 Galaktyki aktywne i kwazary."— Zapis prezentacji:

1 Astronomiapozagalaktyczna Wykład 4 Galaktyki aktywne i kwazary

2 Widma galaktyk: galaktyki „normalne” Linie emisyjne [pochodzące od otoczek młodych gwiazd i gorącego gazu (obszary H II)] są wąskie

3 Galaktyki aktywne: pierwsze odkrycia Cechy odróżniające je od „normalnych” galaktyk: - osobliwe widmo, - jasne jądro – Fath, praca doktorska: silne linie emisyjne w jądrze NGC – Slipher: potwierdzenie obserwacji Fatha 1927 – Hubble: j/w + odkrycie dwóch podobnych galaktyk, NGC 4051 i NGC – Humason: następny podobny obiekt, NGC 1275, ma jądro podobne do gwiazdy 1943 – Carl Seyfert: oddzielna klasa galaktyk z niezwykle jasnymi, skoncentrowanymi jądrami Seyfert, 1943, ApJ 97,28

4 Galaktyki Seyferta

5 Galaktyka aktywna NGC 4151

6 Galaktyka Seyferta NGC 5548 Linie emisyjne w galaktykach Seyferta są silne i szerokie ! + niebieskie kontinuum

7 Galaktyka „normalna”: identyfikacja linii emisyjnych HαHα HβHβ HγHγ [O III] [N II] [O II] [S II]

8 Galaktyka „normalna” i Seyferta: porównanie HαHα HβHβ HγHγ [O III] [N II] [O II] [S II] szerokie linie emisyjne (do 10,000 km/s) wąskie linie emisyjne (do 400 km/s)

9 Galaktyki Seyferta: typ 1 i – Khachikian & Weedman, ApJ 192, 581 Typ 1: szersze linie Typ 2: węższe linie Pośrednie przypadki są możliwe Linie emisyjne w Sy1: seria Balmera, He II (4686 Å), He I (5876 Å), Ly α (1212 Å), C IV (1549 Å), [C III] (1909 Å), Mg II (2800 Å)

10 Widmo w UV Kriss et al. (1992)

11 Odkrywanie galaktyk Seyferta Pierwsze odkrycia – przypadkowe. Pierwszy regularny przegląd: Markarian ( ), 1,3-m teleskop Obserwatorium w Biurakanie (Armenia) + pryzmat obiektywowy 1500 galaktyk z niebieskimi kontinuami (ok. 10% z nich to galaktyki Seyferta). Inny sposób: przeglądy rentgenowskie (raczej galaktyki Seyferta typu 1) (Ariel 1, HEAO-1, Einstein, ROSAT, XMM-Newton, Chandra) Galaktyki aktywne są też jasne w IR: pył w galaktykach aktywnych ma temperatury rzędu K, w normalnych – rzędu 30 K. Radiowo – nie, bo są to obiekty radiowo spokojne. Najlepsza metoda wykrywania: Optyczna spektroskopia jąder galaktycznych

12 Obrazy galaktyk Seyferta

13

14 NGC 4303: obraz optyczny i rentgenowski (Chandra)

15 NGC 1068: obraz optyczny i rentgenowski

16 NGC 1068: podczerwień

17 Galaktyki Seyferta: katalog Véron-Cetty M.-P., Véron P., 2006, A&A 455, 773 A catalogue of quasars and active nuclei: 12th edition Zawiera listę: 85,221 kwazarów, 1,122 blazarów, 21,737 galaktyk Seyferta (w tym 9,628 typu 1) Czym są galaktyki Seyferta ? Zwyczajna galaktyka spiralna + aktywne jądro (AGN = active galactic nucleus)

18 AGN: zunifikowany model

19 1.Centralny obiekt: supermasywna czarna dziura (SBH), M = 10 7 – 10 9 M ʘ. Żródło energii. 2.Dysk akrecyjny wokół SBH. 3.Torus materii. 4.Dżety. 5.Obszary powstawania szerokich (BLR) i wąskich linii (NLR). 6. Radioobłoki (lobes) Model ten (w różnej skali) stosuje się do: - galaktyk Seyferta, - kwazarów, - blazarów (BL Lac + OVV), - LINER-ów, - mikrokwazarów.

20 BL Lacertae

21 BL Lacertae: zmienność

22 Obiekty typu BL Lac: charakterystyka 1.Silna zmienność we wszystkich obszarach promieniowania, od radiowego, poprzez optyczne do γ. 2.Jasne jądra. 3.Silnie spolaryzowana emisja w dziedzinie optycznej. 4.Nietermiczne widmo w całym zakresie, od radiowego do γ. 5.Widma prawie bez linii, lub bardzo słabe. 6.Dla niektórych obserwowany jest ruch nadświetlny. Nietermiczne widmo produkowane jest przez: - promieniowanie synchrotronowe (od radiowego do UV), - odwrotny efekt Comptona (dla promieniowania γ). OVV = Optically violent variables są obiektami podobnymi do BL Lac, ale mają silniejsze i szersze linie, zwykle też większe przesuniecia ku czerwieni. BL Lac + OVV = blazary

23 Obiekty typu BL Lac: widmo

24 Promieniowanie synchrotronowe

25 Promieniowanie nietermiczne

26 Promieniowanie nietermiczne: widma AGN-ów i kwazarów

27 LINER-y: NGC 4261 LINER = Low Ionization Nuclear Emission-line Region zdefiniowane przez Heckmana (1980, A&A 87, 152).

28 NGC 4261

29 AGN: zunifikowany model

30 Radiogalaktyki Moce promieniowania w dziedzinie radiowej: – W (dla porównania „normalna” galaktyka: W) RADIOGALAKTYKI

31 Cygnus A

32

33 Centaurus A

34

35

36

37 M 87

38

39

40

41 Radiogalaktyki

42

43 Typ Faranoff-Riley (FR)

44 Kwazary: odkrycie 1960 – Mathews i Sandage (107th Meeting of AAS), S&T 21,148 – identyfikacja źródła radiowego 3C48 z gwiazdowym obiektem 16 m – Matthews & Sandage (PASP 74,406) – 3C196, 18 m – Hazard i in. (Nature 197,1037) – dokładna pozycja radioźródła 3C273 z zakrycia przez Księżyc: obiekt 13 m.

45 3C273: dżet

46 zakres optycznyzakres radiowy prom. γ (Chandra)

47 3C273: dżet

48 3C273: widmo 1963 – Maarten Schmidt – identyfikacja z liniami wodoru i tlenu, ale przesuniętymi o 15,8% (z = 0.158) 1963 – 3C48, z = – dla 3C9 z = 2.01 (wtedy najdalsza galaktyka, 3C295, miała z = 0.46) – z > 3, 1987 – z > 4, 1998 – z > 5. Najwięcej kwazarów jest dla z < 2 !

49 Najdalszy kwazar

50 Widma kwazarów

51

52

53 Widma kwazarów dla różnych z

54 Widma kwazarów dla różnych z : emitowane λ

55 Widma kwazarów dla różnych z : obserwowane λ

56 Las Ly α

57 Powstawanie lasu Lyman α

58 Prawdziwe widmo kwazara: APM

59 Linie absorpcyjne w kwazarach Występują we wszystkich kwazarach z z > 2. Trzy rodzaje linii absorpcyjnych: 1.Swoiste (intrinsic) – powstające blisko kwazarów (zwłaszcza w kwazarach z BAL), 2.Stowarzyszone (associated) – linie H, Ca i Mg, powstają dla z zbliżonych do z kwazara, ale są węższe. 3.Nie związane z kwazarem (interviening), z mniejsze niż dla kwazara: - tłumione (damped) Lyα, - pośrednie (z liniami metali i/lub granicą serii Lymana), - las Lyα (Lyα forest).

60 Efekt Gunna-Petersona

61 Rejonizacja w młodym Wszechświecie

62 Obfitość kwazarów w funkcji czasu / z Kwazarów już nie ma !!!

63 Przeglądy kwazarów 2dF – Australia, 3.9-m AAT, do B = 21 m, 25,000 kwazarów. SDSS – 100,000 kwazarów.

64 Galaktyki związane z kwazarami Kwazary są AGN-ami, galaktyki odkryte w latach 80-tych

65 Własności kwazarów: podsumowanie 1.Na obrazach optycznych ich jądra wyglądaja jak gwiazdy (QSO = quasi-stellar objects). Czasami widać otoczkę albo dżet. 2.Szerokie linie emisyjne w widmach (szersze niż dla normalnych galaktyk i w szerszym zakresie jonizacji). 3.Radiowe struktury o rozmiarach dziesiątków sekund łuku. Czasami widać ich ekspansję. 4.Widmo promieniowania dość płaskie od IR do γ, spadek w dziedzinie radiowej. 5.Przesunięcia ku czerwieni, z = 0,1 ÷ 6. 6.Zmienność w skali czasowej od dni do miesięcy (do 40%). 7.Moce promieniowania do L ʘ. 8.Promieniowanie radiowe 90% kwazarów jest słabe. 9.Dyspersja prędkości w yliczona z szerokości linii emisyjnych dochodzi do km/s.

66 Własności fizyczne AGN-ów: rozmiary Najbliższa galaktyka Syferta, NGC 4395, leży w odległości 4,3 Mpc, nie da się jej jądra rozdzielić nawet na obrazach z HST (0.05”). Wniosek: rozmiary liniowe mniejsze niż 1,0 pc. R  Δt · c Δt – skala czasowa zmienności Lee i in. 2002

67 Własności fizyczne AGN-ów: moc promieniowania L MW  2 x L ʘ Galaktyka Seyferta: L AGN jest kilka razy większa niż L reszty galaktyki (która może mieć L typowe dla normalnych galaktyk). Kwazar: proporcje L AGN / L galaktyka muszą być znacznie większe niż dla galaktyk Seyferta. Radiogalaktyka: proporcje L AGN / L galaktyka są niewielkie w obszarze optycznym, ale analiza świecenia radioobłoków wskazuje, że biorąc pod uwagę całe widmo, wartości te są duże. Typowo L AGN  5 x L ʘ (kwazary do L ʘ )  W I to wszystko produkowane jest w niewielkim obszarze o rozmiarach rzędu ułamka pc. ŹRÓDŁO ?

68 Własności fizyczne AGN-ów: źródło Jedyne (?) sensowne źródło: akrecja na supermasywną czarną dziurę Promień horyzontu zdarzeń = promień Schwarzschilda R S = 2GM/c 2 Oszacujmy maksymalną masę BH, która jest w stanie zmieścić się w AGN-ie. Załóżmy Δt = 1 d. Mamy: M = Δt c 3 /2G  10 8 M ʘ Taka wielka BH zmieści się w AGN-ie, ale czy to ona jest źródłem ?

69 Własności fizyczne AGN-ów: dysk akrecyjny Moment pędu w dysku akrecyjnym jest redystrybuowany w ten sposób, że większość gazu w dysku porusza się spiralnie zbliżając się do BH (potrzebna lepkość) Gaz rozgrzewa się kosztem energii grawitacyjnej, która uległa zamianie na energię kinetyczną. Wzrost temperatury będzie większy dla BH o większej masie. W obszarze o promieniu kilku promieni Schwarzschilda gaz przechodzi szybko przez horyzont wypromieniowując ogromne ilości energii (E  0,1 · m c 2 ). Dla porównania dla reakcji termojądrowych zachodzących w gwiazdach mamy E  0,007 · m c 2 Zakładając L możemy teraz oszacować tempo akrecji, które jest potrzebne, żeby ją uzyskać. L = 0,1 Q c 2, czyli Q = 10 L/ c 2. Dla L = W mamy 0,2 M ʘ /rok. Istnieje górna granica na Q (i L) związana z tym, że ciśnienie promieniowania będzie hamować akrecję (granica Eddingtona) L E  (1,3 x ) M/M ʘ [W] Dla M = 10 8 M ʘ mamy L E  W

70 Własności fizyczne AGN-ów: dżety Dokładny mechanizm formacji dżetów w AGN-ach nie jest jeszcze poznany. Propozycja 1: Dysk akrecyjny jest grubszy tuż przy BH tworząc tunel wzdłuż osi rotacji (prostopadle do dysku), w którym ciśnienie promieniowania przyspiesza i wyrzuca materię wzdłuż osi rotacji. Nie pasuje bilans energii. Inne scenariusze sugerują, że pole magnetyczne dysku odgrywa decydującą rolę w procesie tworzenia dżetów. Czemu widać czasami tylko jeden dżet? Wskutek efektu zwanego „relativistic beaming” jeden z dżetów, jeśli są skierowane w przybliżeniu w kierunku obserwatora, będzie się wydawał jaśniejszy.

71 Własności fizyczne AGN-ów: torus Złożony z gazu i pyłu. Pył redystrybuuje promieniowanie krótkofalowe do podczerwieni. Promień wewenętrzny torusa można oszacować z warunku, żeby grafit nie odparował (T max = 2000 K). R = (L/16πσT 4 ) 1/2 Zwyle jest to obszar 4-5 rzędów większy od części dysku, z którego pochodzi emisja.

72 Galaktyki aktywne i kwazary w modelu AGN Seyfert 2 Seyfert 1

73 Problemy 1.Gdzie uformowały się AGN-y ? Czyli, jak powstały supermasywne BH ? 2. Jak długo żyją AGN-y ? Gdzie są „teraz” kwazary? Większość dużych galaktyk ma supermasywne czarne dziury, ale nie wszystkie (np. M33). 3. Jak wyginęły kwazary ? 4. Czy powrócą ?

74 Podsumowanie 1.Widma galaktyk są widmami złożonymi. Zależą od widm świecących obiektów: gwiazd, obszarów H II i in. 2.Szerokości linii w widmach galaktyk są wynikiem dyspersji prędkości radialnych świecących obiektów (efekt Dopplera). 3.Widmo galaktyki aktywnej wygląda jak widmo normalnej galaktyki z dodatkowym wkładem (zazwyczaj w emisji) od świecącego gazu z dużą dyspersją prędkości (do 10,000 km/s). 4.Rozkład strumienia (SED) normalnej galaktyki ma maksimum w obszarze optycznym. Galaktyka aktywna promienuje w szerszym przedziale długości fal, czego nie da się wyjaśnić świeceniem gwiazd. 5.Wszystkie galaktyki aktywne mają zwarte, jasne i aktywne jądro – AGN. 6. Galaktyki Seyferta to galaktyki spiralne z jasnymi, punktowymi jądrami zmiennymi w czasie. SED takiej galaktyki wykazuje nadwyżkę m.in. w dalekiej IR. W ich widmach widać szerokie silne linie emisyjne. 7. Radiogalaktyki mają olbrzymie radiowe obłoki zasilane przez jeden albo dwa dżety. Mają jądra podobne do galaktyk Seyferta. Jądro jest zmienne, linie emisyjne mogą być wąskie lub szerokie.

75 Podsumowanie 8.Punktowa natura AGN-u i skala zmienności sugerują, że obszar emitujący promieniowanie jest mniejszy niż rozmiary Układu Słonecznego. 9.Centralne żródło typowego AGN-u zawiera SMBH o masie rzędu 10 8 M ʘ i promieniu Schwarzschilda rzędu 2 AU. 10.Spadająca materia tworzy dysk akrecyjny, w którym następuje zamiana energii grawitacyjnej w energię termiczną i promieniowanie. Typową moc promieniowania AGN-u równą W można wyjaśnić tempem akrecji równym 0,2 M ʘ /rok. 11.Dżety są prawdopodobnie prostopadłe do płaszczyzny dysku akrecyjnego. 12.Różne rodzaje galaktyk aktywnych i kwazary daje się wyjaśnić w obrębie jednego modelu przyjmując różne moce promieniowania i kąt, pod jakim patrzymy na dany obiekt. 13.Różnica pomiędzy radiowo spokojnym i głośnym AGN-em może wynikać z różnicy momentów pędu centralnych BH. Szybciej rotujące BH mogły powstać wskutek kolizji galaktyk. 14.Kwazary były najpowszechniejsze w epoce z = 2-3, po czym ich liczba stopniowo spadała.

76 Dygresja: mikrokwazary

77

78


Pobierz ppt "Astronomiapozagalaktyczna Wykład 4 Galaktyki aktywne i kwazary."

Podobne prezentacje


Reklamy Google