Pobieranie prezentacji. Proszę czekać

Pobieranie prezentacji. Proszę czekać

Ewolucja Wszechświata Wykład 7. Historia Wszechświata Pierwszy miliard lat Fluktuacje gęstości materii i siła grawitacji powodują powstawanie coraz większych.

Podobne prezentacje


Prezentacja na temat: "Ewolucja Wszechświata Wykład 7. Historia Wszechświata Pierwszy miliard lat Fluktuacje gęstości materii i siła grawitacji powodują powstawanie coraz większych."— Zapis prezentacji:

1 Ewolucja Wszechświata Wykład 7

2 Historia Wszechświata Pierwszy miliard lat Fluktuacje gęstości materii i siła grawitacji powodują powstawanie coraz większych zgęszczeń materii - powstają pierwsze galaktyki i gwiazdy lat Powstają atomy – materia staje się przezroczysta- promieniowanie oddziela się od materii. Ciekawy artykuł o powstaniu Wszechświata (prof. Michał Heller):

3 Typy galaktyk Istnieje wiele systemów klasyfikowania galaktyk, stosujących różne kryteria: wygląd zewnętrzny (budowa morfologiczna, stopień zwartości) widmo (kolor, obecność, rodzaje i kształt linii emisyjnych) Powszechnie stosowany system wykorzystujący morfologiczne kryteria budowy został wprowadzony w 1936 r. przez Edwina P. Hubble'a. Klasyfikacja morfologiczna stosuje się do galaktyk normalnych, tj. takich, których świecenie pochodzi wyłącznie od gwiazd. Galaktyki eliptyczne E Galaktyki spiralne S Galaktyki nieregularne Irr (Irregular) Typy galaktyk:

4 Galaktykę otacza sferyczne halo ciemnej materii o rozmiarach znacznie większych niż rozmiary galaktyki. Galaktyka Gromady kuliste gwiazd otaczające galaktykę Galaktyka

5 Galaktyki eliptyczne Określając typ galaktyki eliptycznej, podajemy zazwyczaj jej spłaszczenie, stosując oznaczenie En, gdzie n jest liczbą naturalną, będącą zaokrągleniem liczby 10 s. Obrazy galaktyk eliptycznych są z dobrym przybliżeniem elipsami. a b Spłaszczenie elipsy definiujemy jako stosunek: Na przykład: E0 - galaktyka eliptyczna o równych półosiach (koło), E1, E2... oznaczają galaktyki o coraz większym spłaszczeniu. Nie obserwujemy galaktyk o spłaszczeniu większym niż E7. Rozpatrywane jako twory przestrzenne, galaktyki te są elipsoidami

6 Galaktyki eliptyczne Galaktyki eliptyczne są pozbawione wewnętrznej struktury. Ich obrazy na zdjęciach nie mają wyraźnych granic - są rozmytymi plamkami. Zbudowane są wyłącznie z gwiazd starych o stosunkowo małych masach (z reguły poniżej masy Słońca) Prawie nie zawierają gazu i pyłu. Najmniejsze:zawierają kilka milionów gwiazd Największe:masa rzędu M (mas Słońca) Charakterystyczna wielkość: masa M NGC 4555 (kolor żółty - promieniowanie widzialne niebieski – promieniowanie rentgenowskie). NGC 4621

7 Galaktyki eliptyczne Typowe odległości między sąsiednimi gwiazdami - dziesiątki milionów razy większe niż ich średnice Niezwykle rzadkie spotykania tak bliskie, aby wskutek grawitacyjnego przyciągania znacząco zmienić swoją orbitę Gwiazdy w galaktyce tworzą tzw. gaz bezzderzeniowy. Ruch gwiazd w galaktykach jest określony przez wypadkowe pole grawitacyjne wytworzone przez wszystkie gwiazdy (przez całkowitą masę układu). Orbity gwiazd w galaktykach eliptycznych są zorientowane w przestrzeni chaotycznie Izotropowy rozkład prędkości. Nawet w obiektach typu E7(spłaszczenie rotacja) prędkości chaotyczne dominują nad prędkościami uporządkowanymi związanymi z rotacją.

8 Galaktyki spiralne Galaktyka spiralna zbudowana z jądra i ramion spiralnych. Układ ramion tworzy dysk galaktyczny Galaktyka spiralna NGC Tak prawdopodobnie wygląda nasza Galaktyka widziana z zewnątrz. Galaktyka spiralna M100 w Warkoczu Bereniki Duże spłaszczenie i charakterystycznie wygięte ramiona wskazują, że obiekty te wirują wokół własnej osi.

9 Galaktyki spiralne NGC galaktyka spiralna, w środku zdjęcia jądro galaktyki, wokół niego spiralnie ułożone ramiona. Galaktyka ta zawiera setki miliardów gwiazd, dużo ciemnej materii, a ostatnio wykryto w niej supernową. Znajduje się w pobliżu gwiazdozbioru Wielkiej Niedźwiedzicy 25 mln lat świetlnych od nas. Autor: NASA.

10 Galaktyki spiralne Rozmiary ramion w stosunku do wielkości jądra stanowią podstawę podziału galaktyk S na podtypy: a, b, c i d. Sa - jądro dominuje rozmiarami i jasnością, ramiona zaś są słabo zarysowane, gładkie i ciasno nawinięte wokół jądra. Sd - jądro jest ledwie widoczne, natomiast ramiona - rozbudowane i obdarzone bogatą strukturą. Sb i Sc – podtypy pośrednie Galaktyka Sombrero w Pannie (typ Sa) Galaktyka M51 (typ Sc) Galaktyka Irr II Centralne części M51

11 Galaktyki spiralne SaSbScSd Rosnący udział ramion w wyglądzie galaktyki.Wzrost ilości materii międzygwiazdowej (gazu i pyłu). W ramionach znajduje się dużo jasnych, niebieskich gwiazd. Zachodzi tam wciąż proces tworzenia gwiazd z materii rozproszonej. Masy niekarłowatych galaktyk spiralnych mieszczą się w zakresie od poniżej M do kilka x M

12 Galaktyki nieregularne Nieregularna galaktyka NGC 6240 zawiera obszary, w których obserwujemy gwałtowne powstawanie gwiazd. Badania przeprowadzone na falach radiowych, w podczerwieni i świetle widzialnym ujawniły, że NGC 6240 ma dwa jasne jądra. Fot. NASA/STScI. Być może jest to wynik zderzenia dwóch galaktyk.

13 Zderzenia galaktyk W wyniku zderzenia dwóch galaktyk w obiekcie po lewej stronie została zdeformowana struktura spiralna, a w pierścieniu okalającym centrum rozpoczął się proces intensywnego powstawania gwiazd. Fot. HST/NASA. Obszar centralny w zbliżeniu.

14 Zderzenia galaktyk Masywniejsza galaktyka spiralna NGC 2207 (po lewej) deformuje kształt i wysysa gwiazdy oraz pył z mniej masywnej IC 2163 podczas początkowej fazy kolizji galaktycznej.

15 Zderzenia galaktyk Obraz z teleskopu naziemnego Obraz z teleskopu Hubblea Spiralne ramiona utworzone z gromad młodych, niebieskich gwiazd. Burzliwa działalność gwiazdotwórcza wywołana zderzeniem.

16 Zderzenia galaktyk Kolizja galaktyk - duża, niegdyś spiralna galaktyka NGC 6745 koliduje od setek milionów lat z mniejszą, oddalającą się galaktyką (znajdującą się poniżej prawego dolnego rogu, poza zdjęciem). Prawdopodobnie żadna z gwiazd obu galaktyk bezpośrednio nie zderzyła się z inną gwiazdą, natomiast gaz, pył i otaczające pole magnetyczne galaktyk oddziałują bezpośrednio. Pomiędzy galaktykami widoczny białoniebieski obłok, miejsce tworzenia się nowych gwiazd. NCG 6745 rozciąga się na przestrzeni 80 tysięcy lat świetlnych, a znajduje się w odległości 200 milionów lat świetlnych. Autor: NASA

17 Wynik zderzenia galaktyk Układ galaktyk NGC 4650A leży 165 mln lat świetlnych od nas, w gwiazdozbiorze Centaura. Na zdjęciu widoczne: spłaszczony dysk gwiazd z gęstym jasnym rdzeniem oraz rzadki, znacznie nachylony pierścień gazu, pyłu i gwiazd. Dysk i pierścień poruszają się w dwóch prawie prostopadłych płaszczyznach. Prawdopodobnie układ ten powstał na skutek kolizji dwóch galaktyk. Ruch w obrębie dysku i pierścienia sugeruje obecność w nich czarnej dziury. Autor: NASA.

18 Typy galaktyk Typ galaktykiGwiazdyMateriaProcent całej międzygwiazdowapopulacji spiralnestare (w halo)pył i gazok. 77% młode (w dysku) eliptycznestaregazok. 20% nieregularnemłodepył i gazok. 3%

19 Galaktyki aktywne Typowe cechy aktywnych galaktyk: Duża ilość wypromieniowanej energii, głównie w zakresie radiowym, podczerwonym, rentgenowskim i gamma. Szybka zmienność jasności w różnych zakresach widma Niewielkie rozmiary źródła promieniowania. Dziwny wygląd: często z jądra wybiegają strugi materii (dżety), obserwowane w zakresie radiowym, optycznym i rentgenowskim. Galaktyk aktywnych nie traktuje się jako osobnej klasy obiektów lecz raczej jako przejściowy etap ewolucji normalnych galaktyk.

20 Galaktyki aktywne Aktywne jądro galaktyki Centaur A. Widoczne zgromadzenia młodych gwiazd (kolor niebieski), chmury świecącego gazu i sznury ciemnego pyłu, otaczające środkowy obszar galaktyki. W środku - jądro aktywne galaktyki, gdzie ukryte są dyski pyłowe zmierzające ruchem spiralnym w kierunku czarnej dziury, o masie miliard razy większej od masy Słońca. Galaktyka Centaur A powstała w wyniku zderzenia dwóch galaktyk i pozostałości po tej kolizji są nadal wchłaniane przez czarną dziurę. Autor: NASA. Aktywne jądra z czarnymi dziurami są źródłami promieniowania fal radiowych, rentgena i gamma, wysyłanymi przez Centaur A i inne aktywne galaktyki.

21 Ewolucja galaktyk

22 Różnice w obecnym wyglądzie między galaktykami eliptycznymi a spiralnymi odzwierciedlają różne drogi ewolucyjne tych obiektów. Wzrost fluktuacji gęstości materii Wyłonienie się gęstych obłoków - protogalaktyk W protogalaktykach lawinowo tworzą się gwiazdy. Protogalaktyki łączą się w większe obiekty.

23 Ewolucja galaktyk Ewolucja galaktyk silnie zależała od momentu pędu układu. Mały moment pędu - siła odśrodkowa w niewielkim stopniu równoważy przyciąganie grawitacyjne. Szybkie kurczenie się obłoku gazu i gwałtowne powstawanie gwiazd. Duży moment pędu - siła odśrodkowa przeciwdziała przyciąganiu grawitacyjnemu. Gwiazdy powstają wolniej i początkowo tylko w jądrze, pozostaje sporo gazu, formuje się dysk.

24 Ewolucja galaktyk Gwiazdy powstały stosunkowo wcześnie i w krótkim czasie. Formowanie się gwiazd doprowadziło do niemal kompletnego zużycia gazu protogalaktycznego. Od tej chwili gwiazdy mogły zacząć poruszać się swobodnie, a ich ruchy zostały określone przez początkowe prędkości i położenia oraz przez wypadkowe pole grawitacyjne układu. W całej początkowej objętości pojawiły się gwiazdy, a znikła materia rozproszona. Mały moment pędu - galaktyki eliptyczne

25 Ewolucja galaktyk Obłok wirował i nie mógł wskutek tego silnie skurczyć się w obszarze jądra - materia skupiła się w jednej płaszczyźnie, tworząc przyszły dysk. Jedynie centralna część obłoku zamieniła się w układ gwiazd - powstało jądro galaktyki. Proces powstawania gwiazd zachodził mało wydajnie i nie doszło do wyczerpania gazu. Duży moment pędu - galaktyki spiralne Wizerunek Drogi Mlecznej

26 Najstarsze galaktyki Dla uniknięcia niepewności, do jakiego momentu odnosi się pomiar odległości, odległość galaktyk określa się przez przesunięcie widma ku czerwieni: Metoda poszukiwania najdalszych galaktyk (Chuck Steidel): porównanie zdjęć uzyskanych z użyciem filtrów: czerwonego, zielonego i ultrafioletowego.

27 Najstarsze galaktyki Obserwacje spektroskopowe, prowadzone głównie z użyciem teleskopu Kecka, potwierdziły odkrycie w roku , w 1997 ponad 250, a wkrótce potem już kilku tysięcy galaktyk o przesunięciu ku czerwieni przekraczającym wartość z = 3. W 2002 roku przekroczono wartość z = 6 Teleskop Subaru (Subaru Deep Field), kwiecień i w maj 2002 r.: sfotografowano 50 tys. obiektów, z których wyselekcjonowano 70 kandydatek.

28 Najstarsze galaktyki Dwie z nich to odległe galaktyki, dla których z wynosi 6,54 i 6,58, co odpowiada odległości 12,9 mld lat świetlnych i oznacza, że widzimy obiekty z epoki 900 mln lat po Wielkim Wybuchu (galaktyka oddala się z prędkością v = 0,9666c ). Przesunięcie ku czerwieni powoduje,że linię Lymana (nadfiolet) obserwuje się w oknie bliskiej podczerwieni. Możliwe obserwacje z powierzchni Ziemi

29 Sprzymierzeńcem astronomów w badaniu najodleglejszych galaktyk jest zjawisko soczewkowania grawitacyjnego. Najstarsze galaktyki Zdjęcie gromady galaktyk w gwiazdozbiorze Rysia. Na tle jej galaktyk są widoczne obrazy będące efektem soczewkowania grawitacyjnego odległych obiektów. Zbadanie ich przyniosło sensacyjny wynik! Niewielki świetlny łuk okazał się największym, najjaśniejszym i najgorętszym obszarem powstawania gwiazd, jaki do tej pory zaobserwowano.

30 Najstarsze galaktyki Obszar liczący około miliona jasnych, gorących gwiazd, powstały około 2 mld lat po Wielkim Wybuchu. Temperatury na powierzchni gwiazd sięgają K, a masy przekraczają 100 mas Słońca. Tylko z pierwotnej materii Wszechświata mógł powstać tak gigantyczny gwiazdotwórczy fajerwerk.

31 Najstarsze galaktyki Odkrycie z 2004 r. Wykonane teleskopem Hubble'a obserwacje dwóch obrazów soczewkowanych przez gromadę Abell 2218 wskazują na przesunięcie ku czerwieni z przedziału 6,6 - 7,1 Niewielki (2000 lat świetlnych) obiekt, promieniujący niezwykle silnie w ultrafiolecie, z epoki 750 mln lat po Wielkim Wybuchu, gdy Wszechświat liczył sobie zaledwie 5% obecnego wieku.

32 Najstarsze galaktyki 1 marca ujawniono odkrycie obrazu galaktyki o wartości z = 10! (teleskop VLT ) Jest to obiekt odległy o 13,23 mld lat świetlnych, powstał zaledwie 470 mln lat po Wielkim Wybuchu, gdy Wszechświat liczył sobie 3% obecnego wieku). Niewielki rozmiar: 300 lat świetlnych, masa razy mniejsza niż masa Drogi Mlecznej Bardzo intensywnie produkuje młode, masywne gwiazdy Protogalaktyka, niewielki składnik - cegiełka, która będzie podstawowym budulcem istniejących do dziś galaktyk.

33 Odkrycia te potwierdzają wnioski z eksperymentu WMAP (polaryzacja promieniowania reliktowego) 200 mln lat po Wielkim Wybuchu rodziły się bardzo masywne gwiazdy(o masach dochodzących do kilkuset mas Słońca). Powstawanie galaktyk odbywało się nieco później i najpierw obejmowało struktury niewielkie, które dopiero wskutek grawitacyjnych oddziaływań zlepiały się w większe twory - o rozmiarach znanych nam współcześnie galaktyk. Najstarsze galaktyki

34 Hubble Space Telescope Wilkinson Microwave Anizotropy Probe) James Webb Space Telescope

35 Powstawanie gwiazd Tempo pojawiania się formacji gwiazd począwszy od Wielkiego Wybuchu. A. Feild (STScI).

36 Powstawanie gwiazd Mgławica gazowo - pyłowa (masa od kilkuset tysięcy do miliona mas Słońca) Niestabilność grawitacyjną wywołuje zwykle fala uderzeniowa po wybuchu w pobliżu supernowej. Przyczyną może być również zderzenie galaktyk

37 Powstawanie gwiazd Powstają zagęszczenia materii o masie rzędu 10 do 100 M, które szybko kurczą się pod wpływem grawitacji - powstają protogwiazdy (najczęściej grupowo). Podczas grawitacyjnego zapadania się gwiazdy, rośnie temperatura i ciśnienie. Ewolucja gwiazdy to ciągła walka grawitacji z ciśnieniem gazu.

38 Mgławica Orła i związana z nią otwarta gromada gwiazd M16 - proces formowania się gwiazd, zachodzący w odległości ok. 7 tys. lat świetlnych (zdjęcie z teleskopu Hubble'a, 1995). Gwiazdy powstają w gęstych słupach gazowo- pyłowych. Powstawanie gwiazd

39 Cykl proton - proton Gdy temperatura osiągnie dostatecznie dużą wartość (15 mln K) rozpoczyna się reakcja termojądrowa. Źródło energii gwiazd o masie podobnej do masy Słońca

40 Cykl CNO Źródło energii gwiazd o masie większej od masy Słońca W jego wyniku liczba jąder węgla i azotu zostaje nie zmieniona, natomiast znikają 4 protony, na których miejsce pojawia się jądro helu.

41 Porównanie cyklu p-p i CNO Cykl CNO potrzebuje wyższej temperatury, aby przezwyciężyć odpychanie kulombowskie.

42 Model gwiazdy gaz zawarty w gwieździe w przybliżeniu spełnia równanie stanu gazu doskonałego Teoretyczne modele gwiazd opierają się na następujących założeniach: gwiazda pozostaje w równowadze hydrostatycznej (ciśnienie gazu, a w jądrze również ciśnienie promieniowania, równoważone przez siły grawitacji) emitowana energia jest zastępowana energią, produkowaną we wnętrzu gwiazdy (jest to tzw. zasada równowagi termicznej: poszczególne warstwy gwiazdy mają stałe temperatury) transport energii w gwieździe następuje poprzez promieniowanie i konwekcję

43 Równowaga hydrostatyczna: r r p p + p Siły działające na mały prostopadłościan o powierzchni jednostkowej i grubości r w odległości r od środka gwiazdy: Grawitacja: M(r) - masa kuli o promieniu r m(r) - masa prostopadłościanu: Dla S = 1 mamy: Model gwiazdy

44 Równowaga hydrostatyczna: r r p p + p Model gwiazdy Siłę grawitacji równoważy różnica ciśnień p Zależność radialna ciśnienia

45 Zależność radialna masy: r r p p + p Model gwiazdy Masa w kulistej warstwie o grubości r w odległości r od środka

46 r r p p + p L(r) – ilość energii dochodzącej do warstwy r L(r) + L – ilość energii opuszczająca warstwę r L – zależy od tempa produkcji energii i od masy warstwy M(r): Model gwiazdy

47 Transport energii odbywa się się przez: 1.Konwekcję 2.Promieniowanie Gdzie: = c p /c v, - współczynnik nieprzezroczystości, - średnia masa cząsteczkowa, a – współczynnik ze wzoru:

48 Układ równań: Model gwiazdy Z warunkami brzegowymi: Na powierzchni gwiazdy (r = R): M(R) = M 0, p(R) = 0, L(R) = L, T(R) = 0 W środku gwiazdy (r = 0): M(0) = 0, L(0) = 0 oraz: pozwala na znalezienie parametrów gwiazdy

49 Jeśli gwiazda pozostaje w równowadze hydrostatycznej oraz termicznej, a energia w jej wnętrzu produkowana jest w trakcie reakcji termojądrowych, wówczas jej struktura jest jednoznacznie określona przez jej całkowitą masę i skład chemiczny Model gwiazdy Twierdzenie Vogt-Russel'a

50 Masy gwiazd Aby mogły zachodzić reakcje termojądrowe, masa gwiazdy musi być nie mniejsza niż 8% masy Słońca. Mniejsze obiekty: brązowe karły Emitują słabe termiczne promieniowanie, powoli stygnąc. Gwiazdy o masach większych niż 150 mas Słońca – niestabilne. Gdy powstanie tak duża gwiazda, produkuje ogromną ilość energii, która rozrywa ją na kawałki lub pod wpływem własnej masy zapada się, tworząc czarną dziurę. Masy gwiazd mieszczą się w zakresie 0,1 –100 mas Słońca Mogą różnić się o czynnik 10 3 Dla porównania: masa galaktyki różni od masy atomu wodoru o czynnik 10 68

51 Pod koniec lat 90 w centrum naszej galaktyki, odkryto gwiazdę o masie około 200 mas Słońca. Wykryto ją kamerą na podczerwień znajdującą się na teleskopie Hubble'a, ponieważ jest otoczona wielką chmurą pyłową w kształcie pistoletu (powstałą przez odrzucenie przez gwiazdę zewnętrznych warstw w wyniku wybuchu ok. 4-6 tys. lat temu). Masy gwiazd Nie wiadomo,jak mogła powstać tak wielka gwiazda. Największa znana gwiazda


Pobierz ppt "Ewolucja Wszechświata Wykład 7. Historia Wszechświata Pierwszy miliard lat Fluktuacje gęstości materii i siła grawitacji powodują powstawanie coraz większych."

Podobne prezentacje


Reklamy Google