Pobieranie prezentacji. Proszę czekać

Pobieranie prezentacji. Proszę czekać

Polszczyzna w kontaktach z językami słowiańskimi. Małgorzata Gieracka.

Podobne prezentacje


Prezentacja na temat: "Polszczyzna w kontaktach z językami słowiańskimi. Małgorzata Gieracka."— Zapis prezentacji:

1 Polszczyzna w kontaktach z językami słowiańskimi. Małgorzata Gieracka

2 Kontakty polskiego z językami słowiańskimi, polegają na dwustronnej wymianie w zakresie fonetyki i leksyki. Kontakty polskiego z językami słowiańskimi, polegają na dwustronnej wymianie w zakresie fonetyki i leksyki. Wzajemne oddziaływanie widać zwłaszcza pomiędzy językami: Wzajemne oddziaływanie widać zwłaszcza pomiędzy językami:  Polskim i czeskim  Polskim i ukraińskim  Polskim i rosyjskim Oraz zdecydowanie w mniejszym stopniu między polskim i białoruskim. Oraz zdecydowanie w mniejszym stopniu między polskim i białoruskim.

3 I. Kontakty polsko - czeskie  X-XI w. - przyjęcie przez Polskę chrześcijaństwa  XIII-XIV w. – hołdowanie przez Czechów wielu księstw śląskich  XIV-XV – panowanie w Polsce czeskich królów Wacława I i Wacława II

4 Wpływy czeskie obserwujemy w zakresie:  fonetyki wyrazów  form fleksyjnych  leksyki

5 1. Wpływy fonetyczne:  pożyczki leksykalne charakteryzują się czeskimi cechami fonetycznymi, - błogosławić ze stczes. blagoslaviti - błogosławić ze stczes. blagoslaviti - krotochwila z czes. Krotochvile - krotochwila z czes. Krotochvile  sczechizowane fonetycznie wyrazy rodzime, które występowały w staropolskiej postaci: brona, włodać, gańba, sierce * Rozróżnienie tych 2 typów jest trudne ponieważ czeskie pożyczki leksykalne ulegały przystosowaniu do polskiego systemu fonetycznego.

6 Przyjęte cechy fonetyczne odnoszą się raczej do dystrybucji fonetycznej, zmiany ich frekwencji niż do inwentarza. Są to: Przyjęte cechy fonetyczne odnoszą się raczej do dystrybucji fonetycznej, zmiany ich frekwencji niż do inwentarza. Są to:  Formy beznosówkowe: poruczyć, poruczać  Formy bez przegłosu: tesan (cieśla), wymienka (warunek, wyjątek)  Formy z twardymi spółgłoskami: w przyimku ”bez”, i przedrostku ”bez-”, oraz w wyrazach obecny (dawn. powszechny), rzetelny (dawn. przejrzysty)  Przejęcie fonetycznego h w niektórych wyrazach: czyhać, hańba, ohydny, hojny

7 Rzeczywistych wpływów fleksyjnych było w języku polskim niewiele, można jednak mówić o szerzeniu się w polskim języku literackim form fleksyjnych mających oparcie w języku czeskim czyli o wpływie języka jako arbitra. Dotyczy to: Rzeczywistych wpływów fleksyjnych było w języku polskim niewiele, można jednak mówić o szerzeniu się w polskim języku literackim form fleksyjnych mających oparcie w języku czeskim czyli o wpływie języka jako arbitra. Dotyczy to:  ściągniętych form zaimków typu ma (obok moja, mojemu)  sufiksów –tel, obywatel, -telny, rzetelny, czytelny  przymiotników z przedrostkiem prze-, przepiękny, przeczysty

8 2. Wpływy leksykalne Wpływ języka czeskiego na słownictwo polskie zaczął się w momencie przyjęcia przez Polskę chrześcijaństwa. Oprócz wyrazów rodzimie czeskich, weszła do polszczyzny terminologia pochodzenia łacińskiego i niemieckiego: Wpływ języka czeskiego na słownictwo polskie zaczął się w momencie przyjęcia przez Polskę chrześcijaństwa. Oprócz wyrazów rodzimie czeskich, weszła do polszczyzny terminologia pochodzenia łacińskiego i niemieckiego:  Terminologia religijna: poganin, ołtarz, biskup, papież  Imiona osobowe: Wirzbięta (z czes. Vrbata)  Nazwy dni tygodnia:  Inne wyrazy: stodoła, komnata, komin

9 Wiek XVI jest czasem upowszechniania się bohemizmów, nowych wyrazów i form wyrazowych pojawia się w tym okresie o połowę mniej w stosunku do wieku poprzedniego. Wiek XVI jest czasem upowszechniania się bohemizmów, nowych wyrazów i form wyrazowych pojawia się w tym okresie o połowę mniej w stosunku do wieku poprzedniego. Sytuacja zmienia się w wieku XIX gdy do polskiego wkraczają zupełnie wyjątkowe bohemizmy: Sytuacja zmienia się w wieku XIX gdy do polskiego wkraczają zupełnie wyjątkowe bohemizmy:  kneź, lump, masan, pawlacz, styki (kontakty), spolegliwy.

10 Język czeski wywierał znaczny wpływ na kształtującą się polszczyznę ogólną w różnych jej warstwach. Często odgrywał rolę arbitra, decydując o zwycięstwie w polskim języku tych form, które były zgodne z czeskim. Język czeski wywierał znaczny wpływ na kształtującą się polszczyznę ogólną w różnych jej warstwach. Często odgrywał rolę arbitra, decydując o zwycięstwie w polskim języku tych form, które były zgodne z czeskim. Język czeski a język polski

11 Język polski a język czeski Z kolei język polski wywarł znaczny wpływ na słownictwo czeskie. Polonizmy pojawiają się w XVI wieku w zielniku Mathiolego, w słowniku Veleslavina, oraz w pismach B. Paprockiego. Z kolei język polski wywarł znaczny wpływ na słownictwo czeskie. Polonizmy pojawiają się w XVI wieku w zielniku Mathiolego, w słowniku Veleslavina, oraz w pismach B. Paprockiego. Większość pożyczek polskich weszła do j. czeskiego w okresie odrodzenia narodowego. Dotyczy takich dziedzin jak botanika, zoologia, matematyka, fizyka Większość pożyczek polskich weszła do j. czeskiego w okresie odrodzenia narodowego. Dotyczy takich dziedzin jak botanika, zoologia, matematyka, fizyka

12 Istnieje ok polonizmów w języku czeskim ( 550 terminów naukowych, i 1650 wyrazów specjalistycznych). Istnieje ok polonizmów w języku czeskim ( 550 terminów naukowych, i 1650 wyrazów specjalistycznych). Większość z nich to pożyczki sporadyczne. Obecnie zachowało się 220 terminów naukowych i ponad 400 wyrazów specjalistycznych. Polonizmy te uległy adaptacji fonetycznej i morfologicznej: Większość z nich to pożyczki sporadyczne. Obecnie zachowało się 220 terminów naukowych i ponad 400 wyrazów specjalistycznych. Polonizmy te uległy adaptacji fonetycznej i morfologicznej:  veda (pol. wiedza), puvab (pol. powab), rumeny (pol. rumiany)

13 II. Kontakty polsko-ukraińskie i polsko-białoruskie Kontakty polsko-białoruskie i polsko-ukraińskie kształtowały się na płaszczyźnie: Kontakty polsko-białoruskie i polsko-ukraińskie kształtowały się na płaszczyźnie: literackiej literackiej gwarowej gwarowej w dziedzinie zapożyczeń w dziedzinie zapożyczeń Początkowo kontakty miały charakter wyłącznie lokalny, intensyfikacja nastąpiła w XIV-XVI w miarę zajmowania przez Koronę coraz to nowych ziem ukraińskich i następującej w efekcie polonizacji życia publicznego. Początkowo kontakty miały charakter wyłącznie lokalny, intensyfikacja nastąpiła w XIV-XVI w miarę zajmowania przez Koronę coraz to nowych ziem ukraińskich i następującej w efekcie polonizacji życia publicznego.

14 Zapożyczenia przed XVI w. Liczba zapożyczeń przed XVI w. jest stosukowo niewielka i obejmuje ona z reguły słownictwo lokalne. Liczba zapożyczeń przed XVI w. jest stosukowo niewielka i obejmuje ona z reguły słownictwo lokalne.  kamcha „jedwab”, kitajka, kiwior ”czapka”, jarmułka, basałyk ”bicz”, kaftan, orkisz, bisior ”perła, bojarzyń „rycerz”, kord, torłop „futro”, roztruchan, proskura „chleb przaśny”, kołtki ”nausznice”, pawłoka „purpura”.

15 Wiek XVI-XIX Wpływy ukraińskie:  wyrazy dotyczące realiów ukraińskich: czaban (pasterz), czerniec (mnich), czeret (trzcina), kozak, metropolit, hultaj, portki, wiedźma,  wyrazy orientalne (tureckie) przyswojone przez pośrednictwo ukraińskie: bachmat, bazar, juki, wojłok,  wyrazy zaznaczające się w języku pisarzy polskich pochodzących z Kresów, bądź z Kresami związanych, jak Mikołaj Rej, Sebastian Klonowic, Samuel Twardowski.

16 Wiek XX W dwudziestoleciu międzywojennym wpływ na język ogólnopolski wywierało Lwów, i Wilno, ze swoimi odmianami polszczyzny kresowej, co widać m. in. w: W dwudziestoleciu międzywojennym wpływ na język ogólnopolski wywierało Lwów, i Wilno, ze swoimi odmianami polszczyzny kresowej, co widać m. in. w:  powojennych audycjach radiowych w dialekcie wileńskim w Olsztynie i dialekcie lwowskim we Wrocławiu.  powieściach o tematyce kresowej. Z kolei Ukraina sowiecka to czas w którym następowała unifikacja języka ukraińskiego, co prowadziło do usuwania z języka zapożyczeń, także polskich. Z kolei Ukraina sowiecka to czas w którym następowała unifikacja języka ukraińskiego, co prowadziło do usuwania z języka zapożyczeń, także polskich.

17 Współcześnie najbardziej znane zapożyczenia języka ukraińskiego odnajdziemy w:  literaturze: czeremcha, rubaszny, wertep  gwarach polskich przy wschodniej granicy: sołoducha (zupa z mąki), hładyszka (gliniany garnek)  nazwach miejscowości: Kotelnica w Gorcach Polonizmy obecne współcześnie w języku białoruskim:  wybitny, wydatek, plon, termin Polonizmy obecne współcześnie w języku ukraińskim:  pan, rola, bułka

18 III. Kontakty polsko-rosyjskie W przypadku kontaktów polsko-rosyjskich, język polski odegrał wielką rolę w tworzeniu słownictwa rosyjskiego. Kontakty polsko-ruskie stały się szczególnie intensywne, po powstaniu państwa polsko-litewskiego. Język polski był dla Rusi Moskiewskiej językiem kraju o wysokiej kulturze i cywilizacji. Oprócz wyrazów rodzimie polskich rosyjski zapożyczył za pośrednictwem polszczyzny również wyrazy obce m. in. galicyzmy. W przypadku kontaktów polsko-rosyjskich, język polski odegrał wielką rolę w tworzeniu słownictwa rosyjskiego. Kontakty polsko-ruskie stały się szczególnie intensywne, po powstaniu państwa polsko-litewskiego. Język polski był dla Rusi Moskiewskiej językiem kraju o wysokiej kulturze i cywilizacji. Oprócz wyrazów rodzimie polskich rosyjski zapożyczył za pośrednictwem polszczyzny również wyrazy obce m. in. galicyzmy.

19 Zapożyczenia polskie widoczne są szczególnie w dziedzinach: Zapożyczenia polskie widoczne są szczególnie w dziedzinach:  terminologii prawniczej: dowód, istina, doprawiti,  administracji, korona, kancler, komissija, apiellacyja, instrukcuja, riejestr, monopolija, mieszczanin, obywatiel,  gastronomii, kuchnia, kucharka, kuchmistr, piekarnia, bułka, smalec, wodka,  budownictwa, sprzętów domowych, zamok, komnata, wanna, garniec

20  terminologii wojskowej, oborona (obrona), połkownik (półkownik),  materiałów i przedmiotów codziennego użytku, wodka, sztuka, stal, taniec, malewat,  określania osób, osoba, agient, opiekun, kawalier  techniki, slesar, wierstak (stół do heblowania), wint, stal

21 Wpływy rosyjskie na język polski Wpływy rosyjskie były szczególnie silne w zaborze rosyjskim i po II wojnie światowej, i zaznaczyły swą obecność szczególnie w zakresie: Wpływy rosyjskie były szczególnie silne w zaborze rosyjskim i po II wojnie światowej, i zaznaczyły swą obecność szczególnie w zakresie:  terminologii wojskowej: transeja (rów strzelecki)  publicystyki: kułak (bogacz wiejski), wiodący, przodujący  frazeologii produkcyjno-militarnej: batalia, walka o plan,  mowy potocznej: gieroj (iron. bohater), ciut-ciut

22 Bibliografia:  T. Z. Orłoś, Polsko-czeskie związki językowe,  B. Walczak, Zarys dziejów języka polskiego,  M. Karpulak, Słownik staropolskiej terminologii chrześcijańskiej,  S. Urbańczyk ”Charakterystyka staropolskich zapożyczeń wyrazowych z języka ukraińskiego [w:] Szkice z dziejów języka polskiego  G. Ryttner, Wschodniosłowiańskie zapożyczenia leksykalne w polszczyźnie XVII w  J. Rieger, Kontakty polszczyzny z innymi językami słowiańskimi [w:] Encyklopedia kultury polskiej XX wieku t.2, Współczesny język polski


Pobierz ppt "Polszczyzna w kontaktach z językami słowiańskimi. Małgorzata Gieracka."

Podobne prezentacje


Reklamy Google