Pobieranie prezentacji. Proszę czekać

Pobieranie prezentacji. Proszę czekać

Podstawy metodologii: Wyjaśnianie Adam Grobler. Wnioskowanie do najlepszego wyjaśnienia Zasada wnioskowania do najlepszego wyjaśnienia (wnioskowania abdukcyjnego):

Podobne prezentacje


Prezentacja na temat: "Podstawy metodologii: Wyjaśnianie Adam Grobler. Wnioskowanie do najlepszego wyjaśnienia Zasada wnioskowania do najlepszego wyjaśnienia (wnioskowania abdukcyjnego):"— Zapis prezentacji:

1 Podstawy metodologii: Wyjaśnianie Adam Grobler

2 Wnioskowanie do najlepszego wyjaśnienia Zasada wnioskowania do najlepszego wyjaśnienia (wnioskowania abdukcyjnego): spośród hipotez alternatywnych należy przyjąć tę, która najlepiej wyjaśnia zjawiska x(W(x) Z(x)), W(a) Z(a) Wyjaśnianie 2 Charles Sanders Peirce ( )

3 Wnioskowanie do najlepszego wyjaśnienia Schemat dedukcyjny x(W(x) Z(x)), W(a) Z(a) Schemat abdukcyjny H lepiej od innych hipotez wyjaśnia, dlaczego w warunkach W przedmiot a zachowuje się w sposób Z H Wyjaśnianie 3

4 Wnioskowanie do najlepszego wyjaśnienia x(W(x) Z(x)), W(a) Z(a) Problemy co to znaczy, że hipoteza wyjaśnia jakieś zjawisko? Wyjaśnianie 4 Peter Lipton ( )

5 Wnioskowanie do najlepszego wyjaśnienia x(W(x) Z(x)), W(a) Z(a) Problemy co to znaczy, że hipoteza wyjaśnia jakieś zjawisko? co to znaczy, że jakieś wyjaśnienie jest lepsze od innego? Wyjaśnianie 5

6 Klasyczny model wyjaśniania Model dedukcyjno-nomologiczny D-N (law-covering model), 1949 wyjaśnienie zjawiska (explanandum) polega na rozumowaniu dedukcyjnym, w którym wśród przesłanek (explanans) występuje co najmniej jedno prawo, a wnioskiem jest explanandum L, b p Wyjaśnianie 6 Carl Gustav Hempel ( )

7 Klasyczny model wyjaśniania L, b p Model dedukcyjno-statystyczny D-S w explanans występuje prawo statystyczne explanandum jest prawidłowością statystyczną Model indukcyjno-statystyczny I-S explanandum jest zdarzeniem Wyjaśnianie 7 Carl Gustav Hempel ( )

8 Paradoksy wyjaśniania Maszt i jego cień Wyjaśnianie 8 h d prawa optyki prawa trygonometrii, h d

9 Paradoksy wyjaśniania Maszt i jego cień Wyjaśnianie 9 h d prawa optyki prawa trygonometrii, d h

10 Paradoksy wyjaśniania Maszt i jego cień Wyjaśnianie 10 h d prawa optyki prawa trygonometrii, d h Asymetria wyjaśniania

11 Paradoksy wyjaśniania Barometr i burza Jeżeli wskazówka barometru opada, nadchodzi burza. Wskazówka barometru opada Nadchodzi burza. Wyjaśnianie 11

12 Paradoksy wyjaśniania Barometr i burza Jeżeli wskazówka barometru opada, nadchodzi burza. Wskazówka barometru opada Nadchodzi burza. Wspólna przyczyna Wyjaśnianie 12

13 Paradoksy wyjaśniania Wyjaśnianie 13 Zaćmienie Słońca Prawa mechaniki nieba Położenie Słońca, Ziemi i Księżyca w danej chwili Czas zaćmienia Słońca

14 Paradoksy wyjaśniania Wyjaśnianie 14 Zaćmienie Słońca Prawa mechaniki nieba Położenie Słońca, Ziemi i Księżyca w danej chwili Czas zaćmienia Słońca Symetria predykcji i retrodykcji

15 Paradoksy wyjaśniania Mężczyzna i pigułki antykoncepcyjne Nikt, kto regularnie zażywa pigułki antykoncepcyjne, nie zachodzi w ciążę. Jan regularnie zażywa pigułki antykoncepcyjne (Dlatego) Jan nie zachodzi w ciążę. Wyjaśnianie 15

16 Paradoksy wyjaśniania Mężczyzna i pigułki antykoncepcyjne Nikt, kto regularnie zażywa pigułki antykoncepcyjne, nie zachodzi w ciążę. Jan regularnie zażywa pigułki antykoncepcyjne (Dlatego) Jan nie zachodzi w ciążę. Naddeterminacja przyczynowa Wyjaśnianie 16

17 Paradoksy wyjaśniania Syfilis i pareza 10% osób cierpiących na nieleczony, ukryty syfilis, zapada na parezę. Jan miał nieleczony, ukryty syfilis Dlatego Jan zapadł na parezę. Wyjaśnianie 17

18 Paradoksy wyjaśniania Syfilis i pareza 10% osób cierpiących na nieleczony, ukryty syfilis, zapada na parezę. Jan miał nieleczony, ukryty syfilis Dlatego Jan zapadł na parezę. prawdopodobieństwo zachorowania na parezę jest niskie Wyjaśnianie 18

19 Paradoksy wyjaśniania Syfilis i pareza 10% osób cierpiących na nieleczony, ukryty syfilis, zapada na parezę. Jan miał nieleczony, ukryty syfilis Dlatego Jan zapadł na parezę. prawdopodobieństwo zachorowania na parezę jest niskie ale i tak istotnie wyższe niż w przypadku osób niechorujących wcześniej na nieleczony, ukryty syfilis Wyjaśnianie 19

20 Model istotności statystycznej (S-R) Wyjaśnienie nie polega na rozumowaniu, lecz na wykazaniu, że explanans jest dodatnio statystycznie istotny dla zajścia explanandum P(E|C) > P(E) gdzie E = explanandum, C = explanans Wesley Salmon ( ) Statistical Explanation and Statistical Relevance 1971 Wyjaśnianie 20

21 Model istotności statystycznej (S-R) P(E|C) > P(E) Przykład: prawdopodobieństwo zachorowania na parezę, jeśli cierpiało się na nieleczony, ukryty syfilis (choć niskie) jest większe od prawdopodobieństwa zachorowania na parezę. Wyjaśnianie 21

22 Istotność statystyczna a przyczynowa Istotność statystyczna nie pokrywa się z istotnością przyczynową Przykład: barometr i burza Odpowiedź Salmona: istotność statystyczna jest czynnikiem wyjaśniającym o tyle, o ile świadczy o istotności przyczynowej Wyjaśnianie 22

23 Wspólna przyczyna Każdą korelację statystyczną należy starać się wyjaśnić przez znalezienie wspólnej przyczyny (Hans Reichenbach, 1938). Przesiewanie (screening off): P(E|N C) = P(E|C) czynnik N jest odsiany przez C np. spadek wskazówki barometru (N) jest odsiany przez spadek ciśnienia atmosferycznego (C) w badaniu przyczyny burzy (E) Wyjaśnianie 23

24 Istotność statystyczna a przyczynowa Standardowa krytyka przyczynowego modelu wyjaśniania: każde zdarzenie jest skutkiem splotu przyczyn którego nie sposób w pełni odtworzyć dlatego trzeba odróżnić przyczyny główne od ubocznych za wyjaśniające zwykle uważa się przyczyny abnormalne pojęcie normalności jednak silnie zależy od kontekstu Wyjaśnianie 24

25 Pragmatyka wyjaśniania Wyjaśnienie polega na odpowiedzi na pytanie typu dlaczego?. Pytanie typu dlaczego? obejmuje domyślny kontrast: Dlaczego P a nie Q? Bas van Fraassen (1942-) The Scientific Image, 1980 Wyjaśnianie 25

26 Pragmatyka wyjaśniania Przykład: Dlaczego Adam zjadł jabłko? Dlaczego Adam, a nie Ewa, zjadł jabłko? Dlaczego Adam zjadł jabłko? Dlaczego Adam zjadł jabłko, a nie brzoskwinię? Wyjaśnianie 26

27 Analiza pytania typu dlaczego? Pytanie Dlaczego Adam zjadł jabłko? składa się z: tematu pytania (topic): Adam zjadł jabłko klasy kontrastu: możliwe zdania po …a nie… klasy istotności (relevance-class), czyli odpowiedzi bezpośrednich, dopuszczalnych ze względu na aktualną wiedzę (pytającego) potrzeby poznawcze (pytającego) Q = Wyjaśnianie 27

28 Analiza pytania typu dlaczego? Kilka pojęć logiki erotetycznej Odpowiedź bezpośrednia: na temat i wystarczająca. W przypadku pytań typu dlaczego? jest to odpowiedź typu ponieważ. Wyjaśnianie 28

29 Analiza pytania typu dlaczego? Presupozycja pytania: założenie, że na pytanie istnieje prawdziwa odpowiedź bezpośrednia. Pytania typu dlaczego? presuponują co najmniej, że ich temat jest prawdziwy. Odpowiedź korekcyjna: odpowiedź sprzeczna z presupozycją pytania. Wyjaśnianie 29

30 Analiza pytania typu dlaczego? Kilka pojęć logiki erotetycznej Przykłady odpowiedzi: Odpowiedź bezpośrednia: Ponieważ był głodny. nie spełnia relacji istotności w kontekście Pisma Św. Odpowiedzi korekcyjne: Ależ to nie Adam zjadł jabłko! Bez powodu Wyjaśnianie 30

31 Uwagi na temat koncepcji van Fraassena Kontrastowe ujęcie pytania przynosi ważny postęp analizy Przykład: Dlaczego Funio zapadł na parezę, a Gucio nie? Ponieważ Funio chorował na nieleczony, ukryty syfilis, a Gucio nie. Wyjaśnianie 31

32 Uwagi na temat koncepcji van Fraassena Van Fraassena koncepcja klasy istotności jest niejasna Van Fraassena kryteria oceny odpowiedzi zakładają Bayesianizm Van Fraassen odrzuca zasadę wnioskowania do najlepszego wyjaśnienia Wyjaśnianie 32

33 Wyjaśnienie gorączki połogowej Pytanie: dlaczego na jednym oddziale położniczym śmiertelność jest znacznie wyższa niż na drugim? Ignaz Semmelweis ( ) Odkrycie przyczyny gorączki połogowej 1847/1861 Wyjaśnianie 33

34 Wyjaśnienie gorączki połogowej Pytanie: dlaczego na jednym oddziale położniczym śmiertelność jest znacznie wyższa niż na drugim? Hipotezy pochodzenie społeczne położnic Wyjaśnianie 34

35 Wyjaśnienie gorączki połogowej Pytanie: dlaczego na jednym oddziale położniczym śmiertelność jest znacznie wyższa niż na drugim? Hipotezy pochodzenie społeczne położnic niestaranna opieka ze strony studentów Wyjaśnianie 35

36 Wyjaśnienie gorączki połogowej Pytanie: dlaczego na jednym oddziale położniczym śmiertelność jest znacznie wyższa niż na drugim? Hipotezy pochodzenie społeczne położnic niestaranna opieka ze strony studentów lęk wywoływany przez księdza sprawującego sakrament namaszczenia chorych Wyjaśnianie 36

37 Wyjaśnienie gorączki połogowej Wypadek Koletschki Wyjaśnianie 37

38 Wyjaśnienie gorączki połogowej Wypadek Koletschki Wyjaśnienie: trupi jad przenoszony przez studentów z prosektorium Wyjaśnianie 38

39 Wyjaśnienie gorączki połogowej Wypadek Koletschki Wyjaśnienie: trupi jad przenoszony przez studentów z prosektorium Test: staranne mycie rąk po ćwiczeniach w prosektorium Wyjaśnianie 39

40 Poprawki Liptona Odpowiedzieć na kontrastowe pytanie typu dlaczego? – Dlaczego P, a nie X? – znaczy wskazać na pewien element historii przyczynowej P, który nie ma swojego odpowiednika w historii przyczynowej nie-X. Peter Lipton ( ) The Inference to the Best Explanation 1991 Wyjaśnianie 40

41 Poprawki Liptona Przykład: Dlaczego wykładam tu, a nie tam? Ponieważ tu zaproponowano mi wyższe wynagrodzenie niż tam. Wyjaśnianie 41

42 Poprawki Liptona Powołanie się na przyczynowość unika niejasności pojęcia relacji istotności Kontrastowe ujęcie pytań typu dlaczego? wyznacza wybór przyczyn wyjaśniających Wyjaśnianie 42

43 Poprawki Liptona Kryteria jakości wyjaśnienia: mechanizm zakres (scope) precyzja Wyjaśnianie 43

44 Wady ujęcia Liptona Ograniczenie do wyjaśnień przyczynowych Pominięcie wyjaśnień funkcjonalnych i intencjonalnych Wyjaśnianie 44

45 Wady ujęcia Liptona Niejasność kryteriów jakości wyjaśnień Jak porównać alternatywne ujęcia mechanizmu zjawisk? Zwiększenie zakresu wyjaśnienia często osiąga się kosztem precyzji i vice versa. Zwiększenie zakresu wyjaśnienia często jest zyskiem pozornym. Zwiększenie precyzji bywa niepożądane. Wyjaśnianie 45

46 Moc wyjaśniająca hipotez Hipoteza H* ma większą moc wyjaśniającą od hipotezy H wtw gdy generuje odpowiedzi na większą liczbę pytań o wyjaśnienie (sformułowanie mocno uproszczone). Wyjaśnianie 46

47 Interrogacyjny model nauki Nauka jako gra Uczonego z Przyrodą w pytania tak-lub-nie (zadawane za pomocą eksperymentów) i odpowiedzi (w formie rezultatów eksperymentów) Przyroda zawsze odpowiada szczerze Jaakko Hintikka (1929-) Wyjaśnianie 47

48 Interrogacyjny model nauki Uczony w następstwie otrzymanych odpowiedzi zacieśnia klasę możliwych światów, wśród których (wedle jego wiedzy) znajduje się świat rzeczywisty Problem: na czym polega odpowiedź korekcyjna (ani tak, ani nie)? Wyjaśnianie 48

49 Czy teoria może odpowiadać na więcej pytań niż jej rywalka? Adolf Grünbaum (1923-) Can a Theory Answer More Questions than One of Its Rivals? The British Journal for the Philosophy of Science 27(1) (1976). Wyjaśnianie 49

50 Wyrafinowany model interrogacyjny Uczony: Przyroda: Eksperyment Rezultat Pytanie Odpowiedź Wyjaśnianie 50 Reakcja Przyrody Interpretacja

51 Wyrafinowany model interrogacyjny Trzy rodzaje posunięć w grze: akceptacja odpowiedzi (nauka normalna) rewizja wiedzy zastanej i reinterpretacja odpowiedzi odrzucenie presupozycji pytania i zmiana pojęciowa (rewolucja naukowa) Wyjaśnianie 51

52 Wyrafinowany model interrogacyjny Przykład: reakcje na rezultat Michelsona-Morleya: akceptacja odpowiedzi: hipoteza częściowego wleczenia eteru rewizja wiedzy zastanej i reinterpretacja odpowiedzi: hipoteza skrócenia Fitzgeralda-Lorentza odrzucenie presupozycji pytania i zmiana pojęciowa: szczególna teoria względności Einsteina Wyjaśnianie 52

53 Implikacja erotetyczna DEF:Im(Q, X, Q*) wtw z dowolnej odpowiedzi bezpośredniej A na pytanie implikujące Q oraz ze zdań ze zbioru X wynika logicznie alternatywa wszystkich odpowiedzi bezpośrednich na pytanie implikowane Q* z każdej odpowiedzi B na pytanie implikowane Q* oraz ze zdań ze zbioru X wynika logicznie alternatywa niektórych, ale nie wszystkich, odpowiedzi bezpośrednich na pytanie implikujące Q Andrzej Wiśniewski Stawianie pytań: Logika i racjonalność 1990 Wyjaśnianie 53

54 Logika pytań Przykład: Q = Czy Adam pojechał do Warszawy, czy do Opola? X = {Jeżeli Adam pojechał pociągiem, to pojechał do Warszawy. Jeżeli Adam pojechał samochodem, to pojechał do Opola. Jeżeli samochód Adama nie stoi przed domem, to Adam pojechał samochodem. Jeżeli samochód Adama stoi przed domem, to Adam…} Q* = Czy samochód Adama stoi przed domem? Wyjaśnianie 54

55 Falsyfikacjonistyczna implikacja erotetyczna DEF:Imf(Q, X, Q*) wtw z dowolnej odpowiedzi bezpośredniej A na pytanie implikujące Q oraz ze zdań ze zbioru X wynika logicznie alternatywa wszystkich odpowiedzi bezpośrednich na pytanie implikowane Q* z niektórych odpowiedzi B na pytanie implikowane Q* oraz ze zdań ze zbioru X wynika logicznie alternatywa niektórych, ale nie wszystkich, odpowiedzi bezpośrednich na pytanie implikujące Q Wyjaśnianie 55

56 Zastosowanie Imf(?H, W, ?E) ?H = Czy wszystkie kruki są czarne? W = Kajtek jest krukiem. ?E = Czy Kajtek jest czarny? Wyjaśnianie 56

57 Zastosowanie Imf(?H, W, ?E) ?H = Czy wszystkie kruki są czarne? W = Kajtek jest krukiem. Każdy gatunek ptaków ma charakterystyczny wzór upierzenia. ?E = Czy Kajtek jest czarny? Uproszczenia: pominięcie założeń idealizacyjnych i warunku ceteris paribus Wyjaśnianie 57

58 Wyjaśnianie przez wyszczególnienie Wyjaśnienie przyczynowe: Co jest przyczyną zdarzenia b w układzie a? Theo Kuipers (1947-) Wyjaśnianie 58

59 Wyjaśnianie przez wyszczególnienie Co jest przyczyną zdarzenia b w układzie a? Presupozycje: w układzie a zaszło zdarzenie b a nie, jak normalnie, któreś z b 1, …, b n w układzie a normalnie działają czynniki f 1, …, f m istnieje czynnik x, który normalnie nie występuje w układzie a Jeżeli x oraz f 1, …, f m, to zachodzi b jest prawem przyczynowym x jest przyczynowo istotnym czynnikiem zajścia b Wyjaśnianie 59

60 Poszukiwanie wyjaśnienia ?H = Czy c jest przyczyną b? ?H implikuje pytania: Czy w układzie a zaszło zdarzenie b? a nie, jak normalnie, któreś z b 1, …, b n Czy istnieją czynniki f 1, …, f n, które normalnie działają w układzie a? Czy Jeżeli c oraz f 1, …, f n, to zachodzi b jest prawem przyczynowym? Czy c jest przyczynowo istotnym czynnikiem zajścia b? Wyjaśnianie 60

61 Poszukiwanie wyjaśnienia ?H = Czy c jest przyczyną b? Po wyczerpaniu hipotez H 1, …, H k : Rewizja wiedzy zastanej, która pozwala na sformułowanie nowych hipotez Odrzucenie presupozycji pytania : b nie zaszło (wbrew pozorom) zaszło któreś z b 1, …, b n b jest rezultatem splotu wielu abnormalnych przyczyn b nie ma żadnej szczególnej przyczyny Wyjaśnianie 61

62 Ocena wyjaśnienia: wstępne definicje DF : Pytanie o wyjaśnienie Q jest rozstrzygnięte na gruncie wiedzy zastanej W przez hipotezę H wtw H jest niesprzeczna z W oraz z H i W wynika logicznie pewna odpowiedź bezpośrednia A na pytanie Q Wyjaśnianie 62

63 Ocena wyjaśnienia: wstępne definicje DF: Pytanie o wyjaśnienie Q jest odrzucone na gruncie wiedzy zastanej W wtw z W wynika logicznie, że nie istnieje prawdziwa odpowiedź bezpośrednia na pytanie Q Wyjaśnianie 63

64 Ocena wyjaśnienia Kryterium 1. Hipoteza H ma na gruncie wiedzy zastanej W większą moc wyjaśniającą od hipotezy H wtw każde pytanie rozstrzygnięte przez H na gruncie W jest rozstrzygnięte przez H, ale nie na odwrót. Wyjaśnianie 64

65 Ocena wyjaśnienia Kryterium 2. Rewizja prowadząca od wiedzy zastanej W do W jest postępowa wtw gdy każde pytanie rozstrzygnięte lub odrzucone na gruncie W jest rozstrzygnięte lub odrzucone na gruncie W, ale nie na odwrót. Wyjaśnianie 65

66 Wyniki Wyjaśnienie oporu przed odrzuceniem sfalsyfikowanej hipotezy lub zmianą paradygmatu Wyjaśnienie, dlaczego pluralizm teoretyczny nie prowadzi do anarchizmu metodologicznego Wyjaśnienie strat Kuhna Wyjaśnianie 66


Pobierz ppt "Podstawy metodologii: Wyjaśnianie Adam Grobler. Wnioskowanie do najlepszego wyjaśnienia Zasada wnioskowania do najlepszego wyjaśnienia (wnioskowania abdukcyjnego):"

Podobne prezentacje


Reklamy Google