Pobieranie prezentacji. Proszę czekać

Pobieranie prezentacji. Proszę czekać

Pojęciowa reprezentacja rzeczywistości (2008) Falkowski, Maruszewski, Nęcka (1992) Lawrence W. Barsalou.

Podobne prezentacje


Prezentacja na temat: "Pojęciowa reprezentacja rzeczywistości (2008) Falkowski, Maruszewski, Nęcka (1992) Lawrence W. Barsalou."— Zapis prezentacji:

1 Pojęciowa reprezentacja rzeczywistości (2008) Falkowski, Maruszewski, Nęcka (1992) Lawrence W. Barsalou

2 Kategorie

3 Trzy podstawowe rodzaje kategorii Medin, Lynch i Solomon (2000) : (1) Kategorie naturalne: zwierzęta, kwiaty, motyle… (tradycyjna klasyfikacja bytów) (2) Kategorie ( sztuczne) funkcjonalne: grabie, młotki, młoty pneumatyczne, lutownice, testy, słuchawki lekarskie ( narzędzia). (3) Kategorie nominalne : nazwy przypisane pewnym bytom, spełniającym określone warunki, np.. ??? (prawnie) - osoba rodzaju męskiego, która przekroczyła 18 lat i nie zawarła związku małżeńskiego. (kawaler)

4 Trzy podstawowe rodzaje kategorii Barsalou (1985). 1/ kategorie taksonomiczne. Np.: ptaki, ssaki czy ryby…. Kategorie te mają cechy wspólne (choć cechy te nie muszą występować u wszystkich egzemplarzy danej kategorii; 2/ kategorie zorientowane na cel. Np.: rzeczy do ubrania w czasie silnego mrozu i śniegu. Przy klasyfikowaniu do tej kategorii jest wykorzystywana zasada ideału egzemplarz, który w idealny sposób chroni nas przed mrozem i śniegiem. 3/ kategorie ad hoc. Kategorie te tworzone są w sposób spontaniczny i zawierają przedmioty przydatne w pewnej specyficznej sytuacji.. karty kredytowe, kosmetyki, kwiaty i czekoladki czy wino (zestaw potrzebny na randce).

5 Typowość egzemplarzy kategorii Np. kategoria ptaki Który egzemplarz jest bardziej typowy wróbel czy wrona? wrona czy czapla? czapla czy marabut?

6

7

8 Funkcje pojęć (1) Redukcja różnorodności obiektów do kategorii (bez nazywania!!) (2) Rozumienie sytuacji i wyjaśnianie (3) Wnioskowanie z przynależności do kategorii o właściwościach poszczególnych egzemplarzy (4) Komunikowanie: wskazywanie kategorii przez wypowiadanie nazw.

9 Funkcje pojęć (1) redukcję różnorodności informacji do kategorii (ekonomia myślenia). (2) Rozumienie sytuacji i wyjaśnianie. (3) Wnioskowanie. (4) Komunikacja.

10 Funkcje pojęć (1) redukcję różnorodności informacji do kategorii (ekonomia myślenia). Jeżeli ten płyn to alkohol, więc nadaje się do spożycia ( prawda). Ale tamten płyn to alkohol, więc… Nieprawda, to alkohol etylowy – trucizna ( błąd myślenia związany z użyciem stereotypu alkohol). Redukcja różnorodności poprzez klasyfikację nie ma jednolitego charakteru poszczególne kultury inne cechy uznają za kryteria klasyfikacji, ponieważ klasyfikacje te mogą służyć różnym celom (Malta, 1995).

11 Tou Tong - ból głowy; obraz w tradycyjnej medycynie chińskiej Jean-Claude Brezillon: Ból głowy spowodowany przez WIATR-ZIMNEM Ten typ bólu głowy może być mocny, ale rzadko nie do zniesienia. Towarzyszą mu klasyczne objawy Wiatru-Zimna: gorączka i dreszcze, osłabienie wzdłuż meridianu Tai Yang (przede wszystkim górnej części pleców i karku), brak pragnienia. Ból potęguje się na skutek zimna. Powierzchnia języka jest biała i cienka. Tętno falujące i napięte). Leczenie jest określone według Sześciu Warstw Traktatu o uderzeniach Zimna). Ból głowy spowodowany Wiatrem-GORĄCEM Ten typ bólu głowy jest z reguły bardzo gwałtowny, często nie do zniesienia, (pacjent ma wrażenie, że pęknie mu głowa). Towarzyszą mu klasyczne objawy Wiatru-Ciepła: gorączka i dreszcze (gorączka jest z reguły wyższa niż przy Wietrze-Zimnie), pragnienie, zaczerwienione oczy i skóra, również zaczerwienione i bolesne gardło, ciemny mocz. Język czerwony, z żółtym nalotem. Tętno jest falujące) i szybkie. Leczenie jest określone według diagnostyki Czterech warstw lub diagnostyki opartej o Potrójny Ogrzewacz, chociaż jest ona rzadko używana.

12 (2) Rozumienie sytuacji i wyjaśnianie. Dzięki traktowaniu obiektów wchodzących w zakres pojęcia jako równoważnych można wykorzystywać dotychczasową wiedzę w odniesieniu do nowych obiektów, należących do danej grupy. Kiedy mieszkaniec Białegostoku widzi kobiety ubrane w kolorowe spódnice kwieciste chusty, które chcą powróżyć – reaguje obawą i sprawdza, czy nadal posiada portfel, gdyż wie, że takie kobiety kradną. Nieprawda, nie każdy spełniający te kryteria że spełnia te przewidywania. Kiedy Rom widzi kogoś ubranego w czarny dres, w glanach, ostrzyżonego na łyso, pokrytego tatuażami - reaguje obawą, ponieważ wie, że tacy ludzie atakują Romów. Nieprawda, nie każdy spełniający te kryteria że spełnia te przewidywania.

13 (3) Wnioskowanie. Dzięki pojęciom możemy wyciągnąć wnioski z przesłanek.

14 (4) Funkcja komunikacyjna. Umożliwia uczenie się poprzez komunikowanie się innym. Na przykład, kiedy ktoś rozmawia się ze specjalistą w dziedzinie medycyny, może się dowiedzieć, że tkanki mózgu nie zawierają receptorów bólowych, więc urazy mózgu nie bolą. Bóle głowy są związane z receptorami bólu w naczyniach krwionośnych.

15 Efekty kategoryzacji Patrz: efekt kontrastu Patrz: efekt asymilacji Wyostrzanie różnic między egzemplarzami należącymi do różnych kategorii i jednocześnie, zamazywanie różnic między egzemplarzami w obrębie tych kategorii. Np. Stereotypy dot. agresywność mężczyzn i kobiet.

16 Teorie pojęć

17 Dwa rodzaje teorii pojęć (1) teorie odwołujące się do zasady podobieństwa; odwołuje się do przetwarzania z dołu do góry, ponieważ informacje odbierane na obwodzie (dół) są przetwarzane na piętrach najwyższych (góra), gdzie tworzy się reprezentacje zbiorów obiektów, jakoś do siebie podobnych. (2) teorie ujmujące pojęcia jako elementy struktury wiedzy; odwołuje się do przetwarzania z góry do dołu, od posiadanej przez jednostkę wiedzy (góra), dzięki której docierające z obwodu informacje (na dół) mogą być traktowane jako ekwiwalentne.

18 Teorie podobieństwa

19 Teorie podobieństwa Tversky (1977) Tversky definiuje podobieństwo na podstawie liczby cech wspólnych danej grupy obiektów oraz liczby cech różnicujących te obiekty. Każda cecha decydująca o podobieństwie lub o różnicach jest ważona ze względu na swoją wyrazistość (salience) lub ważność (importance). Wagi cech są zależne od kontekstu Np. Wymóg malowanie ochronnego pojazdów wojskowych sprawia, że korzystna jest zerowa wyrazistość

20 skutery, motocykle, motorynki Np. cechy wspólne: pojazdy jednośladowe, posiadające silnik; cechy różne: pojemność silników, moc silników … wyrazistość ważność sylwetka ** * marka * *** tradycja *** ****

21

22 Co to?

23

24

25

26

27 Podział teorii podobieństwa Smitha i Medina (1981) Kryteriami podziału są 1/ Czy dany pogląd dopuszcza istnienie jednej lub wielu reprezentacji danego pojęcia oraz 2/ czy można ustalić (albo nie) cechy, konieczne i wystarczające (definicyjne) do określenia przynależności do zakresu danego pojęcia.

28 Czy istnieje jedna reprezentacja tego egzemplarza? Pogląd egzemplarzowy Pogląd klasyczny Czy istnieje zbiór cech definicyjnych tego egzemplarza Pogląd probabilistyczny tak nie Pogląd prototypowy

29 Pogląd egzemplarzowy Nie istnieje jedna reprezentacja danego egzemplarza (1992) Lawrence W. Barsalou Cognitive Psychology: An Overview or Cognitive Scientists Lawrence Erlbaum Associates, Inc., Publishers

30 Pogląd egzemplarzowy Zgodnie z tym poglądem ludzie reprezentują kategorie przez napotkane w codziennych sytuacjach egzemplarze. Np. kategorię panna reprezentuje Zuzia z następnej klatki schodowej, Kasia co siedzi z przeciwka przy biurku, itd Reprezentacja kategorii panna składa się ze wspomnień o spotkanych osobach, skojarzonych ze słowem panna.

31 Kategoryzacja nieznanych obiektów przebiega przez wyszukanie takiego wspomnienia w pamięci, które jest najbardziej podobne to tego obiektu. Jeśli najbliższy egzemplarz przypominający nieznany obiekt to kawaler, wtedy obiekt nieznany jest rozpoznawany jako kawaler. Przebieg poszukiwań jest równoległy, tj. automatyczny i nieświadomy. Według tej teorii ludzie nie dokonują abstrakcji cech, aby dokonać generalizacji i stworzyć kategorię abstrakcyjną. Znajomość abstrakcyjnej reguły nie jest konieczna do skutecznej kategoryzacji

32 Reprezentacja obiektu poprzedza kategoryzację Inna droga tworzenia reprezentacji pojęć w poglądzie egzemplarzowym Osoba po raz pierwszy może zobaczyć nieznany obiekt – wyciskarkę do soków w telewizji, na fotografii, filmie rysunkowym), i informacja o egzemplarzu lub grupie egzemplarzy jest zapisywana w pamięci. Te egzemplarze zapisane w pamięci długotrwałej służą jako podstawa kategoryzacji nieznanych obiektów. Inaczej reprezentacja poprzedza kategoryzację. Można oczekiwać, że im bardziej nieznany obiekt jest podobny do egzemplarza już zapisanego w pamięci, tym bardziej prawdopodobne, że zostanie on zaliczony do danej kategorii.

33 Istnieje wiele odmian poglądu egzemplarzowego. Zamiast 1/ najbliższego egzemplarza system poznawczy może stosować 2/ przeciętną ze wszystkich znanych egzemplarzy 3/ przeciętną z pierwszych poznanych egzemplarzy 4/ przeciętną z ostatnio poznanych egzemplarzy 5. itp..

34 Egzemplarzowe modele kategoryzacji

35 Model kontekstowy Medin i Schaffer (1978) Wg Medina i Schaffera (1978) kategoryzacja egzemplarza polega na jego porównywaniu ze wszystkimi zapamiętanymi egzemplarzami należącymi do różnych kategorii. Bodziec zostanie więc zaklasyfikowany do danej kategorii wówczas, kiedy suma podobieństw tego bodźca do wszystkich egzemplarzy należących do danej kategorii będzie większa od sumy odnoszącej się do egzemplarzy innych kategorii. Wskaźnikami typowości egzemplarzy są czasy reakcji i błędy w ich rozpoznawaniu.

36 NAJBLIŻSZY SĄSIAD NAJDALSZY SĄSIAD EGZEMPLARZE CENTRALNE CE x x x x KATEGORYZACJA EGZEMPLARZY: MODEL KONTEKSTOWY Trzy różne metody ustalania przynależności do kategorii: osoba wybiera możliwie najkrótszy dystans do kategorii.

37 Zalety i wady (Barsalou) Zalety: Wyjaśnia łatwość nabywania kategorii niejasno zdefiniowanych i kategorii ad hoc Wyjaśnia powstawanie niezliczonych i różnorakich kategorii. Wady: funkcjonowanie takiego systemu kategoryzacji zakłada istnienie pamięci o wielkiej pojemności aby zachować pamięć poszczególnych egzemplarzy. (Kontr-argumenty) Egzemplarze mogą być zapominane. (Kontr-argumenty). Ludzie ujawniają znajomość abstrakcyjnych cech odnośnie kategorii, które indukowali z pojedynczych egzemplarzy. (Kontr-argumenty)

38 Dwie odmiany poglądu egzemplarzowego Wersja skrajna, kiedy każdy przypadek traktowany jest jako pojęcie. Np. To, co w tej chwili leci nad głową to ptak. Albo Wersja umiarkowana oparta na podobieństwie rodzinnym w dotychczas poznanych egzemplarzach. Np. ptak jest coś, co możemy określić jako zbiór podobieństw rodzinnych w poznanych dotąd gołębiach, kaczkach, bocianach, i tak dalej (Komatsu, 1992).

39 Przyswajanie pojęć: Wersja skrajna Pojęcie pies może zostać przyswojone już po jednorazowym kontakcie z egzemplarzem, nie wymaga kontaktu z wielką liczbą egzemplarzy. Np. kiedy dziecko zobaczy jednego psa, trafnie odróżnia psa od innych zwierząt. Trafnie nazywa nazwą pies (kategoryzuje) różne psy: jamniki, pekińczyki, teriery…

40 Przyswajanie pojęć a system wiedzy Przyswojenie pojęcia po kontakcie z jednym egzemplarzem może być wskazówką, że Pojęcie nie jest nabywane w izolacji ale na tle dotychczasowego systemu pojęć. w warunkach naturalnych mogą powstać tylko w obrębie tych struktur.

41 Diagnoza lekarska: Efekt podobnych egzemplarzy Brooks, Norman i Allen (1991 Badanie przeprowadzono na grupie lekarzy ogólnych oraz grupie dermatologów mających duże doświadczenie kliniczne. Badanie dotyczyło procesu kategoryzacji materiału znanego lekarzom z praktyki. Część I. Pokazywano im serię 30 slajdów przedstawiających przypadki różnego rodzaju chorób skóry, których diagnozę zarazem podawano. Część II. Pokazywano im serię 60 slajdów, które trzeba było poddać kategoryzacji a) Slajdy, które widzieli w fazie wstępnej można powiedzieć, że w odniesieniu do tych slajdów sprawdzano jedynie, co badani zapamiętali z fazy wstępnej. b) Slajdy, które były podobne do pokazywanych wcześniej; c) Slady, które wprawdzie różniły się od pokazywanych wcześniej, lecz należały do tych samych kategorii diagnostycznych, co slajdy pokazywane w fazie początkowej.

42 Wyniki Lekarze ogólni i dermatolodzy stawiali najtrafniejsze diagnozy w wypadku tych slajdów, które znali z serii początkowej. Pierwsii, w fazie wstępnej otrzymali informacje, jaka powinna być diagnoza w danym wypadku. Drudzy, Znali dobrze kategorie diagnostyczne, długo wykonywali swój zawód. Jedni i drudzy lekarze byli znacznie bardziej trafni w wypadku diagnozy chorób przedstawionych na nowych slajdach, które przedstawiały objawy podobne do pokazywanych wcześniej. Natomiast jedni i drudzy, (tj dermatolodzy o dużym stażu!), byli mniej trafni w wypadku slajdów nowych, różnych do wcześniejszych, ale należących do tej samej kategorii diagnostycznej. Zaskoczenie wywołał ten właśnie wynik. Wygląda to tak, że po obejrzeniu serii wstępnej na trafność diagnoz dermatologów przestało wpływać wcześniejsze doświadczenie badanych. A wpływały tylko niedawne doświadczenia, oglądanie serii wstępnej. Podobieństwo wpływało tak samo silnie na ich diagnozy zarówno wtedy, kiedy mieli ze sobą 5. jak i 49 lat praktyki. Opisany efekt utrzymywał się zarówno wtedy, kiedy faza wstępna i faza testowa następowały bezpośrednio po sobie, jak i wtedy, kiedy oddzielone były od siebie dwutygodniową przerwą..

43 Pogląd egzemplarzowy a diagnoza lekarska patrz wersja umiarkowana poglądu egzemplarzowego Kiedy jesteśmy chorzy i idziemy do lekarza, to trafność jego diagnozy mniej zależy od jego doświadczenia (?), a bardziej od tego. z jakimi przypadkami miał ostatnio do czynienia!

44 Zalety i wady poglądu egzemplarzowego ZALETY 1) Dane empiryczne wskazują, proces kategoryzacji, że przebiega bardzo szybko.. 2) Pogląd egzemplarzowy pozwala na lepsze przewidywanie, bo wcześniej nie wyklucza cech, które mogą być kryterium klasyfikacji. 3) Pamięć egzemplarzy zachowuje wiele informacji szczegółowych. To pozwała na wykorzystanie tych informacji przy rozwiązywaniu nowych problemów (Kolodner, 1993). 4) Brytyjski i amerykański system prawny w dużym stopniu wykorzystuje podejście egzemplarzowe. Nie dopasowuje opisu czynu przestępczego do opisu kodeksowego (to przypominałoby wykorzystanie poglądu klasycznego lub probabilistycznego), ale wyszukuje precedensy- egzemplarze. WADY 1) Ignorowanie zdolności człowieka do abstrahowania oraz do innych złożonych procesów poznawczych. 2) Koncepcja ta dopuszcza, że dowolne, nawet przypadkowe cechy mogą być podstawą wykrycia podobieństwa; dopuszczono więc określanie wagi cech stanowiących podstawę oceny podobieństwa. 3) ocena podobieństwa, podstawa poglądu egzemplarzowego, zmienia się w zależności od kontekstu oceny podobieństwa. Zastanówmy się nad tym, jak duże podobieństwo cechuje bacę i Kaszuba spotykających się pod Wawelem albo pod Kapitolem. Listy cech podobnych i różnych cechujących bacę i Kaszuba są w obu wypadkach identyczne, obaj widziani w USA będą wydawali się nam bardziej podobni.

45 zadania Badanym polecono przeczytać historyjki opisujące zmiany sorpów i doonów, a następnie proszono ich o dokonanie kategoryzacji. Kategoryzacja była dokonywana na podstawie dwóch różnych kryteriów. Według zasady podobieństwa. Badanych proszono, aby oceniali podobieństwo między sorpami a ptakami albo oceniali podobieństwo między doonami a ptakami za pomocą dziesięciostopniowej skali szacunkowej. Według istoty. Badanych proszono o stwierdzenie, czy czy sorp pasuje do ptaków czy doon pasuje do ptaków, za pomocą analogicznej skali.

46 Ostra/nieostra definicje pojęć Ostra definicja np.: pogląd klasyczny –Każdy egzemplarz posiada wszystkie cechy wspólne z innymi egzemplarzami, np.. Np.. Szpak rodzi się z jaja o twardej skorupie, ma skrzydła, dziób, ma puste kości, itd. Wróbel rodzi się z jaja … Nieostra definicja np.: podobieństwo rodzinne (pogląd probabilistyczny) –Podobieństwo rodzinne: Co najmniej jeden egzemplarz, a prawdopodobnie kilka z nich, mają jedną lub więcej cech wspólnych z innymi elementami, lecz żadna z tych cech nie jest wspólna dla wszystkich egzemplarzy. Np. Kasia ma nos ojca, Ela ma oczy ojca … ale żadne z dzieci nie ma wszystkich jego cech.

47 Pogląd probabilistyczny

48 Pogląd probabilistyczny a pogląd prototypowy Pogląd probabilistyczny zakłada niejasną przynależność egzemplarza do kategorii, Np. krzesło to mebel, szafka to mebel, telewizor to ? Ludzie przypisują jednym egzemplarzom danej kategorii większe prawdopodobieństwo przynależności niż innym – to egzemplarze typowe (prototypy). wróbel to ptak, bocian to ptak, pingwin to ? Czyli można traktować pogląd prototypowy jako odmianę poglądu probabilistycznego. poglądu probabilistycznego.

49 Zasada podobieństwa rodzinnego (Rosch i Mervis, 1975). Definiuje pojęcie nieostro : Twierdzi, że co najmniej jeden element, a prawdopodobnie kilka z nich, ma jedną lub więcej cech wspólnych z innymi elementami, lecz żadna z tych cech nie jest wspólna dla wszystkich elementów

50 Struktura pojęcia wg poglądu probabilistycznego Na reprezentację pojęciową składają się dwa rodzaje cech: cechy definicyjne oraz cechy charakterystyczne przysługujące egzemplarzom typowym.

51 W wypadku poglądu probabilistycznego reprezentacja istnieje, ale człowiek nie potrafi jej ostro opisać. O istnieniu tej reprezentacji można wnioskować na podstawie konsekwentnego sposobu reagowania na pewien zbiór obiektów. patrz styl Smitha i styl Wilsona

52 Pogląd probabilistyczny a pogląd prototypowy Ponieważ podobieństwo rodzinne zakłada niejasną przynależność egzemplarza do kategorii wraz z zachowaniem wskazującym na istnienie kategorii, przynależność do kategorii nie jest jednoznaczna ale prawdopodobna. Ludzie przypisują jednym egzemplarzom danej kategorii większe prawdopodobieństwo przynależności niż innym – to egzemplarze typowe.

53 Pogląd prototypowy Jest jedna reprezentacja danego egzemplarza, ale egzemplarz nie ma wszystkich cech definicyjnych

54 Pogląd prototypowy Modele prototypowe zamiast reprezentować kategorię pojęciową przez najbliższe egzemplarze wspomnień reprezentują kategorie przez jedną, uśrednioną reprezentację – prototyp. Zgodnie z tym poglądem system poznawczy abstrahuje te cechy, które są reprezentatywne dla wszystkich poznanych egzemplarzy i cala je w prototyp. W każdym przypadku, prototypy zawierają informację wyabstrahowaną z napotkanych egzemplarzy, a nie z zapamiętanych egzemplarzy. Większość modeli zakłada, że wyodrębnianie i scalanie cech zachodzi automatycznie i nieświadomie.

55 Podczas kategoryzacji nieznanego obiektu, system poznawczy porównuje opis strukturalny obiektu z skojarzonymi prototypami wszelkich możliwych kategorii. Jeśli jakiś prototyp jest najbardziej podobny do nieznanego obiektu, system poznawczy przypisuje kategorię tego prototypu do tego obiektu. Prototyp może zawierać jakąkolwiek wyabstrahowaną cechę, a także jakąkolwiek relacją cech. Np.. Przeciętną wysokość i ciężar psów; Np.. Zbiór barw psów np. brązowa, czarna i biała; Np.. Częstotliwość występowania poszczególnych barw;

56 Zalety i wady Zalety 1/ Ten model wyjaśnia łatwość nabywania niejasno zdefiniowanych kategorii oraz kategorii definiowanych ad hoc. Wszystkie egzemplarze danej kategorii mogą być podobne do prototypu bez pojedynczej definiującej cechy wspólnej. Wady 1/ Pogląd nie tłumaczy, dlaczego ludzie czasami pamiętają pojedyncze egzemplarze. (Kontr-argument: można włączyć do teorii sub-system zapamiętywania cech pojedynczych egzemplarzy). 2/ W tym poglądzie, proces abstrahowania cech (dla danej kategorii i ewentualne scalania w prototyp) przez system poznawczy nie ma końca. To zablokowałoby system poznawczy. (Kontr- argument: system abstrahuje tylko te cechy, które wiążą się z realizacją bieżącego celu.)

57 Dostępność pamięciowa: egzemplarze napojów Willingham (2004) Podaj przykład napojów: 202 Coca Cola 89 mleko 21 Pepsi 11 sok pomarańczowy 11 herbata 6 kawa 5 sok winogronowy 3 lemoniada

58 Typowy ssak w ujęciu członków plemiona Itza Maja Badania przeprowadzono między innymi na członkach plemienia, żyjącego w tropikalnych lasach Gwatemali ujawniło, że w kategorii ssaki prototypowymi egzemplarzami były jaguar, lew górski i tapir. Medin i Atran (2004) piszą, że były to zwierzęta [...] wyróżniające się percepcyjnie, ważne kulturowo i ekologicznie.

59 Klasyfikacja wg poglądu probabilistycznego (Rosch i Mervis (1975) Podczas procesu kategoryzacji rozmaite obiekty są porównywane z prototypami. Im większe podobieństwo, tym większe prawdopodobieństwo, że dany obiekt zostanie zaliczony do zakresu pojęcia. Prototypem jest najbardziej typowy przedstawiciel danej kategorii. Rosch (1978) twierdzi, że kluczowe znaczenie w kategoryzacji odgrywają prototypy, interpretowane jako najczystsze przypadki przynależności kategorialnej. Prototyp nie musi być rzeczywistym obiektem, ale może też być obiektem idealnym.

60 Efekty typowości Na przykład wróbel jest bardziej typowym przedstawicielem pojęcia ptak niż pingwin. im bardziej typowy jest dany obiekt, to …tym krótszy czas dostępu do egzemplarza danej kategorii. Np. Podaj mi przykład motyla: bielik kapustnik, rusałka admirał … …tym wcześniej będzie on wymieniany jako pierwszy przedstawiciel danej kategorii. Np. czy wrona czy czapla. …tym szybsza w milisekundach jest decyzja semantyczna. Czy jeleń to zwierzę? Versus Czy koralowiec to zwierzę?.

61 Efekt zagnieżdżenia w poglądzie probabilistycznym Trzy poziomy hierarchii: poziom najwyższy, nadrzędny obejmujący pojęcia bardzo ogólne, charakteryzowane za pomocą niewielkiej liczby cech; poziom podstawowy, pośredni obiekty znajdujące się na tym poziomie mają bogate charakterystyki, a jednocześnie cechy występujące na tym poziomie pozwalają na stosunkowo łatwe odróżnianie obiektów; wreszcie, na poziomie najniższym podrzędnym występuje wiele cech wspólnych, ale cechy te w znacznym stopniu pokrywają się z cechami charakteryzującymi inne grupy obiektów. Obiekty znajdujące się na tym poziomie są dobrze określone, lecz podobieństwo między nimi jest bardzo wysokie.

62 Pogląd probabilistyczny Efekt zagnieżdżenia Pojazdy Poziom wyższy motocykle samochody autobus Poziom podstawowy honda suzuki jawa fiat ford ikarus volvo man Poziom niższy

63 Uprzywilejowanie poznawcze poziomu podstawowego Ludzi najpierw podają obiekty poziomu podstawowego; Rodzice ucząc dzieci posługiwania się nazwami, jako pierwsze wymieniają nazwy pochodzące z poziomu podstawowego. Nazwy obiektów z tego poziomu opanowywane są jako pierwsze w trakcie rozwoju osobniczego; W języku migowym większość stanowią obiekty z poziomu podstawowego (Rosch, 1978).

64 Poziom podstawowy jest tylko względnie stały inter- i intra- indywidualnie (Johnson i Mervis, 1997; Tanaka i Taylor, 1991) Eksperci (na przykład kynolodzy, obserwatorzy ptaków) potrafili wyodrębnić więcej cech różnicujących poszczególne obiekty na najniższym poziomie hierarchii, a niekiedy wprowadzali także kategorie pod-podrzędne. Np.: Na poziomie podstawowym umieszczane są psy i koty.. W kategorii psy wyodrębniamy poszczególne rasy, na przykład teriery i owczarki. Wtedy na poziomie niższym znajdą się Foksteriery, Airedale teriery, Welsh teriery i tak dalej.

65 Zwierzęta Psy koty …… Poziom podstawowy teriery owczarki dachowce persy Poziom niższy Foksteriery Airedale teriery Welsh teriery Poziom pod-niższy

66 Zalety i wady poglądu probabilistycznego ZALETY: 1/ zwrócił uwagę na niejawnie zdefiniowane kategorie pojęciowe. Ludzie potrafią posługiwać się kategoriami w sposób konsekwentny, choć nie są w stanie podać cech definicyjnych na jakich się opierają. 2/ zwrócił uwagę na kategorie naturalne, których istnienie wskazuje, że jesteśmy wstępnie zaprogramowani do wykrywania porządku już na poziomie percepcyjnym, a także na poziomie pojęciowym (Gibson (1966) oraz Neisser (1994). WADY: 1/ trudno jest wyjaśnić pojęcia złożone. Wyobraźmy sobie, że mamy do czynienia z pojęciem ptactwo domowe. Typowe ptak to wróbel, typowe coś przynależne do domu to komin, Stąd mogłoby wynikać że ptactwo domowe to uskrzydlony komin. Inaczej mówiąc, na podstawie prototypowości pojęć prostych nie można przewidzieć prototypowości pojęcia złożonego (Smith i Medin, 1981). 2/ Osoby posiadające dużą wiedzę częściej posługują się egzemplarzami idealnymi niż egzemplarzami średnimi. 3/ Prototypy wykazują silną zależność od kontekstu. Na lekcji biologii uczniowie mogą uznawać pomidory za owoce, natomiast w domu za warzywa. W następstwie, typowość obiektów w pewnej klasie może ulegać znacznym zmianom (Roth i Shoben, 1983). 4/ Nie wiadomo, kiedy prototypy stanowią tendencję centralną w danej kategorii, a kiedy przypadek idealny dla danej kategorii (Barsalou, 1985; Maruszewski, 1984). Wiadomo jednak, że pewną rolę odgrywa tu wiedza danej jednostki. 5/ Prototypowość może mieć charakter nie -umysłowy, a być związana z ładunkiem emocjonalnym, jakim obdarzone są pewne pojęcia. Na przykład prototyp kobieta jest dla wielu mężczyzn nie tyle reprezentacją przeciętnej kobiety, co reprezentacją kobiety idealnej.

67 Interpretacja efektów typowości Smith, Shoben i Rips (1974) Czy meduza to zwierzę? Podejmowania decyzji opiera się najpierw na pytaniu o cechy charakterystyczne. To proces szybki. Czy to ma cztery nogi i ogon? (Typowe zwierzę). Po udzieleniu odpowiedzi twierdzącej proces podejmowania decyzji się kończy. Jeśli odpowiedź jest przecząca, uruchamiany jest drugi etap przetwarzania, w którym sprawdzane są cechy definicyjne., Czy oddychają, czy są cudzożywne? i tak dalej. Ten proces trwa dłużej.

68 Decyzje w kategoryzacji pojęciowej Czy ma cechy charakterystyczne (typowe)? Tak nie Czy ma cechy definicyjne? Tak nie

69 Pogląd klasyczny

70 Co to?

71

72 To nie są trójkąty w znaczeniu klasycznym

73 Pojęcie trójkąta Trójkąt to płaska, zamknięta figura geometryczna, mającą trzy boki i trzy kąty. Trójkąty Euklidesa a Trójkąty Riemanna Trójkąty Łobaczewskiego

74 Ogólne właściwości pojęć 1/ Funkcja kategoryzacji obiektów tj. redukcji różnorakości 2/ Zakres ogólności: (ten dom), dom (w ogóle) 3/ Hierarchiczność: nadrzędne podrzędne 4/ rozwój w ontogenezie: wczesne pojęcia dzieci 5/ Kontekst powstania: typowe desygnaty pojęć a środowisko geograficzne jego powstania np. typowa ryba raf koralowych Polinezji, typowa ryba jezior północnej Europy 6/ arbitralność etykiety 7/Ekonomia poznawcza – tworzenie reprezentacji zbiorów różnorodnych obiektów redukuje obciążenie poznawcze.

75 Pogląd klasyczny Wedle tego poglądu, pojęcie jest taką reprezentacją klasy przedmiotów, która obejmuje wszystkie jej istotne właściwości. Kryterium istotności jest powtarzalność cechą istotną jest taka cecha, która charakteryzuje wszystkie obiekty należące do tej klasy, czyli mówiąc inaczej, jest to cecha wspólna dla tych obiektów (Maruszewski, 1983). Cechy istotne stanowią warunki zarazem wystarczające i konieczne do stwierdzenia przynależności danego obiektu do zakresu danego pojęcia. Np.. Trójkąty, pojęcie trójkąta i jego cechy istotne Cechy istotne są cechami definicyjnymi zbiór wszystkich cech istotnych stanowi definicję pojęcia. Cechą wtórną, wynikającą z istnienia zbioru cech definicyjnych, jest to, że granice pojęcia są ostre.

76 Pojęcie trójkąta Trójkąt jest płaską, zamkniętą figurą geometryczną, mającą trzy boki i trzy kąty. Trójkąty Euklidesa Ale Trójkąty Łobaczewskiego

77 Pojęcia sztuczne Bruner, Goodnow, Austin (1956)

78 Istota pojęcia (core) i procedura identyfikacyjna Smith i Medin (1981) Autorzy ci wyodrębnili istotę pojęcia (core) i procedurę identyfikacyjną. Istotą pojęcia jest zbiór jego abstrakcyjnych właściwości, pozwalających na określenie relacji danego pojęcia wobec innych pojęć (na przykład i Istotę pojęcia owoc stanowi to, że jest to ta część rośliny, która osłania nasiona i ułatwia ich rozsiewanie). Procedura identyfikacyjna zawiera te cechy, które pozwalają na zaliczenie pewnego obiektu do jakiejś klasy. Owocem jest więc coś, co rośnie na drzewie, ma ogonek, skórkę, pestki i tak dalej.

79 Niespójność cech istotnych i cech obserwacyjnych stosowanych w procedurze identyfikacji Bardzo rzadko wykorzystuje się w identyfikacji płci cechy zawarte w istocie pojęcia (jednym z takich nielicznych wyjątków są analiza chromosomów XX i XY w badaniach sportowców). Zwykle procedura identyfikacyjna płci odwołuje się do wtórnych cech płciowych, które są determinowane przez oddziaływania genetyczne.

80 Efekt zagnieżdżenia Polega on na tym, że pojęcia podrzędne stanowią pewien podzbiór w pojęciach nadrzędnych. Odpowiednio cechy charakteryzujące pojęcie podrzędne zawierają cechy charakterystyczne dla pojęcia nadrzędnego oraz cechy typowe dla tego niższego poziomu hierarchii pojęciowej (Cantor, Smith, French i Mezzich, 1980). Pojęcie figury geometrycznej: pojęcie nad nadrzędne poziom III pojęcie czworoboku: pojęcie nadrzędne poziom II Pojęcie kwadratu jest pojęciem podrzędnym, poziom I Efekty zagnieżdżenia dowodzą, że kategorie mają strukturę hierarchiczną. Czystych pojęć klasycznych jest niewiele.

81 Pogląd klasyczny Efekt zagnieżdżania figury geometryczne pięciokąty czworokąty trójkąty Kwadrat Romb Prostokąt, Równoległobok, Trapez, Czworobok nie…

82 W eksperymentach nad pojęciami laboratoryjnymi, tworzonymi specjalnie na użytek badania, bardzo trudno odróżnić od siebie istotę i procedurę identyfikacyjną. W wypadku zaś pojęć naturalnych istota i cechy identyfikacyjne to zupełnie różne rzeczy. Kiedy lekarz rozpoznaje chorobę, posługuje się jedynie objawami, anie istotą. W badaniach nad pojęciami sztucznymi psychologowie ograniczają się do procedury identyfikacyjnej. Pojęcia sztuczne nie mają swojej istoty, która byłaby źródłem obserwowalnych cech, analogicznie jak w cytowanym wcześniej przykładzie, gdzie drobnoustroje chorobotwórcze są źródłem obserwowalnych symptomów2

83 Zalety i wady poglądu klasycznego Zalety: (1) Możliwość określenia ostrych granic pojęcia. (2) Łatwe określanie relacji między pojęciami pojęcia mają przecież ostre granice. (3) Możliwość przekazywania wiedzy werbalnie. (4) użyteczne w dziedzinie matematyki czy logiki Wady (1) Utożsamianie pojęć z atrybutami percepcyjnymi. Np.. Kategoryzacja płci po ubiorze (2) Pogląd klasyczny nie potrafi wyjaśnić efektu typowości. Dlaczego wrona jest bardziej typowa niż czapla? (3) W badaniach nad pojęciami sztucznymi rzadko badano pojęcia z dwóch poziomów ogólności, a niemal wcale pojęciami z trzech lub większej liczby poziomów. (4) W potocznym funkcjonowaniu poznawczym ludzie rzadko posługują się pojęciami o ostrych granicach, a granice wielu ważnych pojęć np.. prawnych nie są ostre.

84 Pojęcia jako teorie naiwne Używając innej terminologii, zwolennicy poglądu egzemplarzowego podkreślali, że pojęcia nie są izolowanymi reprezentacjami, lecz są pochodne względem systemu wiedzy jednostki.

85 Kategoryzacja poprzez odwołanie się do identyfikacji/ do rdzenia Identyfikacja cech spostrzeżeniowych: To co lata, to ptak motyl to ptak To co duże i lata, to ptak nietoperz to ptak Identyfikacja cech spostrzeżeniowych nie wystarczy do kategoryzacji X to ptak Trzeba rozpoznać w obiekcie cechy rdzenia pojęcia

86 Co stanowi istotę jakiegoś pojęcia? Eksperyment Lance Ripsa (1989) Rips przedstawiał badanym historyjki opisujące dwa gatunki zwierząt. Każdy z tych gatunków został oznaczony za pomocą nazwy bezsensownej. Jeden z nich nazwano sorpem, drugi doonem. W historyjkach przedstawionych badanym sorpy miały cechy ptaków, doony zaś cechy owadów.

87 Sorp Sorp jest zwierzęciem żywiącym się nasionami i niektórymi jagodami. Sorpy mają skrzydła i dwie nogi. Budują swoje gniazda na konarach drzew. Jeden z sorpów zbudował gniazdo zbyt blisko fabryki produkującej toksyczne substancje chemiczne. Zatrucie środowiska spowodowało, że zaczął się stopniowo zmieniać jego skrzydła się zmniejszyły i stały przezroczyste. Wyrosła mu dodatkowa para kończyn. Kończyny te miały coś w rodzaju przyssawek, dzięki którym sorp mógł się poruszać po spodniej stronie liścia w czasie burzy. Pewnej wiosny sorp skojarzył się z normalną samicą i po dwóch tygodniach małe sorpy rozbiły skorupki jaj i wykluły się.

88 Doon We wczesnym okresie rozwoju życie doona przypomina życie sorpa. Żywi się on nasionami i jagodami. Ma dwa skrzydła z piórami i porusza się na dwóch nogach. Zyje wśród gałęzi drzew, w zbudowanym przez siebie gnieździe. Po kilku tygodniach doon rozwija swoje skrzydła zbudowane z przezroczystej błony. Opuszcza gniazdo i wtedy wyrasta mu dodatkowa para nóg z przyssawkami. Doon zaczyna żywić się niemal wyłącznie nektarem kwiatowym. Późnym latem Doony łączą się w pary. Samice składają jaja na roślinach.

89 Podobieństwo jako zasada budowy naiwnych, potocznych teorii pojęć Argumenty przemawiające na rzecz takiej tezy pochodzą nie tyle z kontrolowanych eksperymentów psychologicznych, co z koncepcji antropologicznych. James Frazer (1996) wymienia dwie zasady, jakimi posługują się ludzie w tworzeniu teorii potocznych. Pierwsza to zasada magii sympatycznej. Głosi ona, że podobne wywołuje podobne albo mówiąc inaczej że istnieje zasadnicze podobieństwo między przyczyną a skutkiem. Gdy przyczyna jest niepodobna do skutku, ludzie nie potrafią zaakceptować tezy o związku między nimi. Druga zasada to zasada zarażenia. Zgodnie z nią musi zachodzić bezpośredni kontakt między przyczyną a skutkiem. Nie może być tak, żeby jakaś przyczyna działała na odległość. Zbliżona zasada to bezpośrednie następstwo czasowe. Odroczone w czasie działanie przyczyny wydaje się mało prawdopodobne.

90 Wyniki Grupa kontrolna, (czytająca I część każdej z opowieści) oceniła podobieństwo jak i dopasowanie miedzy sorpami a ptakami jako maksymalne grupa eksperymentalna, (czytająca całość dwóch opowiadań) wysoko oceniała podobieństwo sorpów (zmiana przypadkowa) a nisko doonów (zmiana istotna) do ptaków; Także grupa eksperymentalna wyżej oceniała dopasowanie sorpów niż doonow do kategorii ptaków. Wyniki potwierdziły tezę naiwnych teorii pojęć, że ludzie w kategoryzacji mogą kierować się istotą (cechami istotnymi -core) pojęcia, a pomijać podobieństwo percepcyjne.


Pobierz ppt "Pojęciowa reprezentacja rzeczywistości (2008) Falkowski, Maruszewski, Nęcka (1992) Lawrence W. Barsalou."

Podobne prezentacje


Reklamy Google