Pobieranie prezentacji. Proszę czekać

Pobieranie prezentacji. Proszę czekać

Rzymska praktyka administracyjna dr Karolina Wyrwińska Wykład 1.

Podobne prezentacje


Prezentacja na temat: "Rzymska praktyka administracyjna dr Karolina Wyrwińska Wykład 1."— Zapis prezentacji:

1 Rzymska praktyka administracyjna dr Karolina Wyrwińska Wykład 1

2 D (Paulus w księdze czternastej Komentarza do dzieł Sabinusa) Słowo prawo jest wieloznaczne. Za jednym razem prawem określamy to, co zawsze jest dobre i sprawiedliwe – jak w przypadku prawa naturalnego. Innym razem uważamy za prawo to, co jest pożyteczne dla wszystkich lub dla większości danego państwa – jak w przypadku prawa cywilnego. Nie mniej słusznie prawem nazywamy w naszym państwie ius honorarium. O pretorze mówi się jako o tworzącym prawo również, gdy orzeka niesłusznie, co odnosi się oczywiście nie do tego, co pretor robi, lecz do tego, co powinien czynić. W innym znaczeniu słowem „prawo” określane bywa miejsce, w którym sprawuje się jurysdykcję (w określeniu tym ważne jest nie co, lecz gdzie się czyni). Miejsce to w taki sposób możemy określić: gdziekolwiek pretor ważnie wykonuje jurysdykcję, powołując się na majestat swej władzy oraz zwyczaje przodków, to miejsce słusznie nazywane jest prawem. [tłum. F. Longchamps de Bérier]

3 D pr. Ulpian w księdze pierwszej Instytucji: Zamierzając studiować prawo należy najpierw wiedzieć skąd pochodzi wyraz prawo (ius). Otóż otrzymało ono swoją nazwę od sprawiedliwości (iustitia) albowiem jak to wytwornie określa Celsus prawo jest sztuką dobra i słuszności (ius est ars boni et aequi). [tłum. W. Osuchowski]

4 Prawo prywatne i prawo publiczne. D Ulpianus w księdze pierwszej Instytucji: […] prawem publicznym jest to, które dotyczy ustroju państwa rzymskiego, [prawem] prywatnym to, które dotyczy korzyści jednostek, są bowiem pewne [normy] ogólnie użyteczne, pewne prywatnie. [tłum. I. Żeber]

5 Periodyzacja dziejów Rzymu r. p.n.e. – monarchia r. p.n.e. – republika (do 267 r. p.n.e. wczesna, potem późna) 27 r. p.n.e r. p.n.e. – pryncypat 284 r. n.e r. n.e. – dominat

6 Periodyzacja dziejów prawa rzymskiego. Prawo archaiczne:  okres królestwa  okres wczesnej republiki Prawo przedklasyczne:  okres późnej republiki Prawo klasyczne:  okres pryncypatu Prawo poklasyczne:  okres dominatu.

7 Źródła prawa. Źródła prawa w znaczeniu formalnym: (źródła poznania prawa)  Źródła prawnicze: a) teksty prawa stanowionego, b) dzieła jurystów, c) dokumenty prawne (akty prawne, protokoły sądowe),  Źródła nieprawnicze: a) literatura piękna, b) literatura fachowa.

8 Źródła prawa c.d. Źródła prawa w znaczeniu materialnym: (źródła powstania prawa)  prawo zwyczajowe,  prawo stanowione: 1) Ustawy (leges, leges rogatae), 2) Uchwały zgromadzeń plebejskich (plebiscita), 3) Uchwały senatu (senatus consulta), 4) Edykty magistratur (edicta magistratuum), 5) Konstytucje cesarskie (constitutiones principum), 6) Odpowiedzi jurystów (responsa prudentium).  prawo jurystów.

9 Zwyczaj i prawo zwyczajowe. D pr. Iulianus w księdze 84 Digestów: W przypadkach, gdy nie mamy ustaw pisanych, należy przestrzegać tego, co zostało wprowadzone przez obyczaje i zwyczaj […] [tłum. W. Osuchowski] Zakorzeniony zwyczaj słusznie jest traktowany na równi z ustawą, co przez zwyczaje zostało wprowadzone to jest prawem. Albowiem gdy nas same ustawy z żadnego innego powodu nie wiążą, jak tylko z tego, że zostały przyjęte wolą ludu, to słusznie te [rzeczy], które bez żadnej formy pisemnej lud zaakceptował, obowiązują wszystkich […] [tłum. I. Żeber]

10 Zwyczaj i prawo zwyczajowe. Mores (mos) maiorum – zwyczaje przodków, do których Rzymianie przywiązywali wielką wagę, mogły prowadzić do powstania prawa zwyczajowego. Prawo zwyczajowe Rzymianie pojmowali jako normy uznane przez większość społeczeństwa za konieczne i obowiązujące od niepamiętnych czasów w niezmienionej formie. Ulpianus, Epitome 1.4.: „Zwyczaje są milczącą zgodą ludu (tacitus consensus omnium) zakorzenioną długim przyzwyczajeniem”.

11 Prawo stanowione. Ustawodawstwo zgromadzeń ludowych:   leges rogatae Uchwalane na zgromadzeniach ludowych (comitia, głównie na comitia centuriata) na wniosek magistratury mającej prawo zwoływania zgromadzenia (ius agendi cum populo) i kierowania nim (dyktator, pretor, konsul, trybun ludowy). Nazwy poszczególnych ustaw tworzone były od nazwiska rodowego wnioskodawcy (nomen gentilicum).

12 Prawo stanowione. Leges rogatae. Gai. 1.3: Lex est, quod populus iubet atque constituit. D Modestinus w księdze drugiej Reguł: Celem ustawy jest rozkazywać, zabraniać, zezwalać i karać. Ulpianus, Epitome 1.3: Ustawa albo jest wnioskowana (rogatur), to znaczy wnoszona, albo uchylona (abrogatur), to znaczy, że ustawa wcześniejsza jest zniesiona albo uchylona w części, to znaczy że część pierwszej jest uchylona albo zmieniona częściowo [subrogatur] przez dodanie czegoś do wcześniejszej ustawy albo zmieniona częściowo [mutatur] przez zmianę czegoś z pierwszej ustawy. [tłum. I. Żeber]

13 Budowa lex rogata   praescriptio część ustawy zawierająca określenie wnioskodawcy wraz z jego tytułem urzędowym oraz informacje o czasie i miejscu głosowania oraz o pierwszej głosującej tribus,   rogatio właściwa treść ustawy,   sanctio kara za naruszenie ustawy:   Lex perfecta   Lex minus quam perfecta   Lex imperfecta.

14 Tribus  Pierwotnie naród rzymski dzielił się na trzy tribus: Ramnes, Tities, Luceres, które odgrywały znaczącą rolę w rekrutacji dawnej armii;  Według przekazów każda tribus składała się z 10 kurii, każda z kurii była złożona z 10 rodów;  Po reformach Serwiusza Tulliusza (V w. p.n.e.) dotychczasowe trzy tribus plemienne zostały zastąpione (w oparciu o kryterium terytorialne), czterema nowymi będącymi jednostkami administracyjnymi;  Pod koniec V w. p.n.e. istniały 4 tribus miejskie (urbanae) i 16 tribus wiejskich (rusticae). Te ostatnie były politycznie ważniejsze, choć słabiej zaludnione;  Liczba tribus wiejskich rosła i ostatecznie ukształtowała się ok. poł. III w. p.n.e. w liczbie 31;

15 Tribus   Przynależność do tribus stopniowo traciła charakter terytorialny wskutek włączania nowych gmin obywateli do dawnych tribus;   Podział obywateli między poszczególne tribus miał znaczenie dla poboru podatków oraz dla poboru rekruta;   od wczesnej republiki istniały trybusowe zgromadzenia ludowe (comitia tributa), zwoływane przez magistratury cum imperio;   wśród kompetencji (comitia tributa) znajdowały się: uchwalanie ustaw, wybór niższych magistratur (edylów kurulnych i kwestorów) oraz nakładanie na obywateli grzywny za przestępstwa pospolite na skutek zasądzenia z oskarżenia edyla kurulnego;

16 Lex Quinctia de aquaeductibus (9 r. p.n.e.) T. Quinctius Crispinus przedłożył narodowi zgodnie z prawem wniosek, a naród zgodnie z prawem uchwalił na rynku przed mównicą [obok] świątyni boskiego Juliusza w ostatnim dniu czerwca. Początek dała tribus Sergia, a za tribus S. Sextinus Virro syn Luciusa. Ktokolwiek by po uchwaleniu tej ustawy strumienie… świadomie i w złym zamiarze uszkodził… albo wodę zanieczyścił… Ten niechaj będzie zasądzony na zapłacenie narodowi rzymskiemu stu tysięcy [sesterców]. [tłum. W. Osuchowski]

17 Procedura ustawodawcza   Promulgatio   Contiones - suasiones - disuasiones   Auspicia   Suffragium - lex Papiria z 131 r. p.n.e. - głosowanie tajne z wykorzystaniem tabliczek (UR/A)   Renuntiatio   Auctoritas patrum - lex Publilia Philonis z 339 r. p.n.e.

18 Prawo stanowione  Plebiscita Gai. 1.3.: Plebiscitum est quod plebs iubet atque constituit […]. Plebiscitum est quod plebs iubet atque constituit […]. Uchwalane na istniejących od 471 r. p.n.e. zgromadzeniach plebejskich (concilia plebis), wiązały początkowo wyłącznie plebejuszy, chyba że uzyskały zatwierdzenie senatu. Od czasu lex Hortensia z 287 r. p.n.e. uchwały zgromadzeń plebejskich zrównano mocą obowiązującą z ustawami. Nie wymagały już odrębnej auctoritas patrum.

19 Plebiscita Gai. 1.3: „[…] Stąd patrycjusze niegdyś twierdzili, że uchwałami zgromadzeń plebejskich nie są związani. Lecz potem uchwalona została ustawa Hortensia, w której postanowiono, że uchwały zgromadzeń plebejskich obowiązują cały lud, tak więc, tym sposobem zostały one zrównane z ustawami”. D Pomponius w księdze jedynej podręcznika: „[…] i tak się stało, że między uchwałami plebsu a ustawami zachodzi różnica tylko w zakresie sposobu uchwalania, moc zaś jest taka sama”. [tłum. I. Żeber]

20 Prawo stanowione   Senatus consulta Gai. 1.4.: Senatus consultum est, quod senatus iubet atque constituit […] Akty prawne, które w okresie wczesnej i późnej republiki rzymskiej miały charakter doradczy, zawierały wskazówki dla magistratury. Merytorycznie dotyczyły aktualnych problemów politycznych i administracyjnych. Ze względu na rosnący autorytet senatu, stały się powszechnie obowiązującym źródłem prawa w I w. n.e.

21 Senatus consulta D Pomponius w księdze jedynej podręcznika: „Następnie ponieważ zwołanie zgromadzenia plebejskiego zaczynało napotykać na trudności, zwołanie [całego] narodu było z pewnością jeszcze bardziej utrudnione przy tak wielkiej liczbie ludzi, sama konieczność przekazała senatowi troskę o Rzeczpospolitą”. D Ulpianus w księdze szesnastej Komentarza do edyktu: „Nie ulega wątpliwości, że senat może stanowić prawo”. [tłum. I. Żeber]

22 Prawo stanowione  Edicta magistratuum Gai. 1.6.: Prawo ogłaszania edyktów (ius edicendi) mają urzędnicy ludu rzymskiego. Lecz najobszerniejsze prawo jest [zawarte] w edyktach dwóch pretorów: miejskiego (praetor urbanus) i dla cudzoziemców (praetor peregrinus), których władzę sądową w prowincjach sprawują ich namiestnicy (praeses provinciae). [tłum. W. Osuchowski]

23 Edicta magistratuum  Zarządzenia wydawane i publikowane przez urzędników, którym przysługiwało prawo wydawania edyktów (ius edicendi);  W praktyce tworzone przez consilium określonej magistratury, złożone z jurystów;  Pierwotnie ogłaszane ustnie (edico – obwieszczam, oznajmiam), następnie wywieszane publicznie na drewnianych tablicach pokrytych białą farbą (album) w siedzibie magistratury.

24 Edicta magistratuum. Ius honorarium. D Pomponius w księdze jedynej podręcznika: W tym samym czasie i magistratury stosowały prawa i ogłaszały edykty (edicta proponebant), aby obywatele wiedzieli, jakie prawo w jakiej sprawie każdy będzie stosował i aby w ten sposób się ochraniali. Te edykty pretorów utworzyły ius honorarium (ius honorarium constituerunt). [tłum. W. Osuchowski]

25 Ius praetorium D Papinianus w księdze drugiej Definicji: „Prawem pretorskim jest to, co pretorowie wprowadzili celem wspomożenia (adiuvandi), uzupełnienia (supplendi) lub poprawienia (corrigendi) prawa cywilnego ze względu na dobro powszechne”.   Prawo pretorskie stanowiło najważniejszą część prawa urzędniczego (ius honorarium); D Marcianus w księdze pierwszej Instytucji: „Nam et ipsum ius honorarium viva vox est iuris civilis”.

26 Constitutiones principum Gai. 1.5.: „Konstytucją cesarską jest to, co cesarz postanowił dekretem (decretum) lub edyktem (edictum), lub listowną odpowiedzią (epistula). Nigdy nie ulegało wątpliwości, że to zachowuje moc ustawy, ponieważ sam cesarz otrzymuje władzę przez ustawę”. D Ulpianus w księdze pierwszej Instytucji: „Quod principi placuit legis habet vigorem”.

27 Constitutiones principum  Podstawą ich wydawania była pierwotnie urzędowa władza cesarza w zakresie zarządzania państwem, dlatego początkowo zaliczano je do ius honorarium;  Około II w. n.e. zrównano moc obowiązującą konstytucji cesarskich z ustawami (miały legis vigorem), co uzasadniano faktem otrzymania władzy przez cesarza od zgromadzenia ludowego (lex curiata de imperio);  Pod koniec okresu klasycznego zaliczono je do ius civile;  W okresie dominatu określane były powszechnie jako leges i stanowiły jedyne źródło prawa stanowionego.

28 Constitutiones principum 1) w pryncypacie:   Mandata   Edicta   Decreta   Rescripta 2) W dominacie:   Leges generales   Rescripta   Sanctiones pragmaticae.

29 Mandata principum  Początkowo były aktami prawnymi o charakterze wewnętrznym, zawierającymi instrukcje przeznaczone dla urzędników wysokiego szczebla, głównie dla namiestników prowincji;  Z czasem stały się aktami o charakterze ogólnym, zarządzeniami administracyjnymi, w których regulowano zakres zadań poszczególnych urzędników;  Początkowo wymagano odnowienia zarządzenia regulującego zakres działania poszczególnych urzędów przy zmianie cesarza lub z końcem kadencji urzędnika;  Libri mandatorum: urzędowe zbiory zarządzeń

30 Edicta principum  Rozporządzenia cesarskie o charakterze ogólnym, nawiązujące w formie do edyktów magistratur republikańskich;  Mogły zawierać uregulowania z zakresu wszystkich dziedzin prawa, głównie jednak poświęcone były prawu publicznemu;  Ogłaszane przez publiczne wywieszenie (na krótki czas, z reguły na okres 30 dni) na drewnianej tablicy, pokrytej białą farbą (album), następnie ich odpisy przesyłano właściwym urzędnikom;  Obowiązywały za życia cesarza przez którego zostały wydane, jak również po jego śmierci, chyba że zostały wyraźnie uchylone;  W dominacie zostały zastąpione przez leges generales.

31 Decreta principum  Orzeczenia sądowe (wyroki i postanowienia) wydawane przez cesarzy w postępowaniu kognicyjnym w sprawach cywilnych i karnych;  W orzeczeniach cesarskich stosowano z reguły prawo obowiązujące, jednak sam cesarz, jako ustawodawca nie był wiązany treścią tego prawa, dlatego niejednokrotnie decreta zawierały rozwiązania prawotwórcze;  Zasadniczo tworzyły prawo między stronami (sententia ius facit inter partes), jednak z uwagi na autorytet cesarski wzorowano się na rozstrzygnięciach w nich zawartych przy rozstrzyganiu spraw analogicznych;  Jako typ rozporządzeń cesarskich zanikły w dominacie.

32 Rescripta principum  Pisemne odpowiedzi cesarza na skierowane do niego pytania z całego zakresu prawa, mające na celu rozstrzygnięcie wątpliwości prawnych;  Istniały dwa typy reskryptów: a) Zawierające odpowiedzi na pytania prawne urzędników, osób publicznych, w tym sędziów, przybierające formę listu (epistula) sporządzanego w praktyce przez kancelarię cesarską (ab epistulis); b) Zawierające odpowiedzi na pytania prawne osób prywatnych, przybierające formę wzmianki (preces) na przedłożonym podaniu, sporządzane przez kancelarię cesarską (a libellis);  Rozstrzygnięcie zawarte w reskrypcie opierano na domniemaniu prawdziwości podanego w pytaniu stanu faktycznego: Si preces veritate nituntur…;  W dominacie stanowiły samodzielne pismo, na którym cesarz się podpisywał i wiązały wyłącznie w danej sprawie.

33 Responsa prudentium Gai. 1.7.: „ Odpowiedzi znawców prawa są to zdania i poglądy tych, którym pozwolono tworzyć prawa (quibus permissum est iura condere). Jeżeli do jednego sprowadzają się ich wszystkich zdania, to, co w taki sposób myślą zachowuje moc ustawy, jeżeli natomiast są ze sobą sprzeczne, sędzia może pójść za którym zechce zdaniem. I to się oznajmia w pisemnej odpowiedzi boskiego Hadriana”. [tłum. I. Żeber]

34 Responsa prudentium D Pomponius w księdze jedynej podręcznika: „Jak już pobieżnie wiemy, przed panowaniem Augusta przywilej publicznego udzielania opinii prawnych nie był udzielany przez najwyższych urzędników, lecz ci, którzy cieszyli się autorytetem udzielali takich porad zgłaszającym się […] Pierwszy cesarz August, aby autorytet prawa uczynić większym, postanowił, że [juryści] udzielają porad prawnych za jego przyzwoleniem (ex auctoritate eius responderent). [tłum. I. Żeber]

35 Rzymska praktyka administracyjna Literatura podstawowa: Literatura podstawowa: 1. W. Dajczak, T. Giaro, F. Longchamps de Bérier, Prawo rzymskie. U podstaw prawa prywatnego, Warszawa 2009, rozdział I 2. F. Longchamps de Bérier, Rozdział VII. Instytucje rzymskiego prawa administracyjnego?, w: Nowe problem badawcze w teorii prawa administracyjnego, red. J. Boć – A. Chajbowicz, Wrocław 2009, s Literatura dodatkowa: Literatura dodatkowa: 1) A. Dębiński, J. Misztal-Konecka, M. Wójcik, Publiczne prawo rzymskie, Warszawa ) P. Krajewski, B. Sitek, Rzymskie prawo publiczne, Olsztyn 2005; 3) T. Palmirski, Publiczne prawo rzymskie. Zarys wykładu, Kraków 2006; 4) J. Zabłocki, A. Tarwacka, Publiczne prawo rzymskie, Warszawa 2011; 5) A. Ziółkowski, Historia powszechna. Starożytność, Warszawa 2009.


Pobierz ppt "Rzymska praktyka administracyjna dr Karolina Wyrwińska Wykład 1."

Podobne prezentacje


Reklamy Google