Pobieranie prezentacji. Proszę czekać

Pobieranie prezentacji. Proszę czekać

Naprawienie szkody wyrządzonej przestępstwem Dr hab. prof. nadzw. UWr Anna Muszyńska.

Podobne prezentacje


Prezentacja na temat: "Naprawienie szkody wyrządzonej przestępstwem Dr hab. prof. nadzw. UWr Anna Muszyńska."— Zapis prezentacji:

1 Naprawienie szkody wyrządzonej przestępstwem Dr hab. prof. nadzw. UWr Anna Muszyńska

2 § 1. Pokrzywdzonym jest osoba fizyczna lub prawna, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo. § 2. Pokrzywdzonym może być także instytucja państwowa, samorządowa lub społeczna, choćby nie miała osobowości prawnej. § 3. Za pokrzywdzonego uważa się zakład ubezpieczeń w zakresie, w jakim pokrył szkodę wyrządzoną pokrzywdzonemu przez przestępstwo lub jest zobowiązany do jej pokrycia. Pojęcie pokrzywdzonego art. 49 k.p.k.

3 § 3a. W sprawach o przestępstwa przeciwko prawom osób wykonujących pracę zarobkową, o których mowa w art oraz w art. 225 § 2 Kodeksu karnego, organy Państwowej Inspekcji Pracy mogą wykonywać prawa pokrzywdzonego, jeżeli w zakresie swego działania ujawniły przestępstwo lub wystąpiły o wszczęcie postępowania. § 4. W sprawach o przestępstwa, którymi wyrządzono szkodę w mieniu instytucji państwowej, samorządowej lub społecznej, jeżeli nie działa organ pokrzywdzonej instytucji, prawa pokrzywdzonego mogą wykonywać organy kontroli państwowej, które w zakresie swojego działania ujawniły przestępstwo lub wystąpiły o wszczęcie postępowania. Pojęcie pokrzywdzonego art. 49 k.p.k.

4 Art. 52. § 1. W razie śmierci pokrzywdzonego prawa, które by mu przysługiwały, mogą wykonywać osoby najbliższe, a w wypadku ich braku lub nieujawnienia - prokurator, działając z urzędu. Osoby uprawnione do wykonywania praw w przypadku śmierci pokrzywdzonego

5 Pojęcie pokrzywdzonego zmiana Dz.U art. 1Dz.U art. 1 Art. 49. § 1. Pokrzywdzonym jest osoba fizyczna lub prawna, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo. § 2. Pokrzywdzonym może być także instytucja państwowa, samorządowa lub społeczna, choćby nie miała osobowości prawnej. § 2. Pokrzywdzonym może być także niemająca osobowości prawnej: 1) instytucja państwowa lub samorządowa, 2) inna jednostka organizacyjna, której odrębne przepisy przyznają zdolność prawną. § 3. Za pokrzywdzonego uważa się zakład ubezpieczeń w zakresie, w jakim pokrył szkodę wyrządzoną pokrzywdzonemu przez przestępstwo lub jest zobowiązany do jej pokrycia. § 3a. W sprawach o przestępstwa przeciwko prawom osób wykonujących pracę zarobkową, o których mowa w art oraz w art. 225 § 2 Kodeksu karnego, organy Państwowej Inspekcji Pracy mogą wykonywać prawa pokrzywdzonego, jeżeli w zakresie swego działania ujawniły przestępstwo lub wystąpiły o wszczęcie postępowania. § 4. (38) W sprawach o przestępstwa, którymi wyrządzono szkodę w mieniu instytucji państwowej, samorządowej lub społecznej lub jednostki organizacyjnej, o której mowa w § 2, jeżeli nie działa organ pokrzywdzonej instytucji lub jednostki organizacyjnej, prawa pokrzywdzonego mogą wykonywać organy kontroli państwowej, które w zakresie swojego działania ujawniły przestępstwo lub wystąpiły o wszczęcie postępowania.

6 Karnoprocesowa definicja pokrzywdzonego składa się z trzech elementów: po pierwsze, ustawodawca wyraźnie wskazuje katalog podmiotów, które mogą uzyskać ten status. Są to: osoby fizyczne, osoby prawne, instytucje państwowe, instytucje samorządowe oraz instytucje społeczne. po drugie, aby można było uznać dany podmiot za pokrzywdzonego, konieczne jest naruszenie lub narażenie jego dobra prawnie chronionego. po trzecie, owo naruszenie lub narażenie musi mieć charakter bezpośredni. Pojęcie pokrzywdzonego art. 49 k.p.k.

7 O tym, kto jest osobą pokrzywdzoną w konkretnej sprawie, decyduje dobro prawne tej osoby naruszone lub zagrożone przez sprawcę czynu, i to w sposób bezpośredni, choćby nie wynikało to wprost z opisu tego czynu i jego kwalifikacji prawnej. Owa bezpośredniość wchodzi w grę także wtedy, gdy przedmiotem ochrony prawnej jest wprawdzie dobro ogólniejszej natury, ale zagrożenie tego dobra powoduje również bezpośrednie pokrzywdzenie indywidualnej osoby. Krąg pokrzywdzonych w rozumieniu art. 49 § 1 k.p.k. ograniczony jest zespołem znamion czynu będącego przedmiotem postępowania oraz czynów współukaranych, co skutkuje koniecznością ustalenia naruszenia normy karnej, określenia przedmiotu i zakresu tej normy oraz poszukiwaniem związku pomiędzy znamionami czynu a zagrożeniem dobra prawnego konkretnego podmiotu.. Pojęcie pokrzywdzonego art. 49 k.p.k.

8 Rodzajowym przedmiotem ochrony przepisów z rozdziału XXXIV Kodeksu karnego ("Przestępstwa przeciwko wiarygodności dokumentów") jest pewność obrotu oparta na zaufaniu do dokumentów, prawdziwość pism urzędowych i publiczne zaufanie do dokumentów ( wyrok SN z dnia , IV KK 209/13, Biul.PK 2013/10/25-28). Czyn polegający na umyślnym posłużeniu się sfałszowanym dokumentem może rodzić relacje pokrzywdzenia w rozumieniu art. 49 § 1 i 2 k.p.k. pod warunkiem, że bezpośrednio narusza on indywidualne dobro konkretnej osoby fizycznej lub prawnej bądź instytucji określonej w art. 49 § 2 k.p.k. lub takiemu dobru bezpośrednio zagraża (postan. SN z dnia , Lex nr ).. Pojęcie pokrzywdzonego art. 49 k.p.k.

9 W procedurze karnej występuje tylko jeden wyjątek od pojęcia pokrzywdzonego zawierającego przymiot bezpośredniości pokrzywdzenia z art. 49 § 1 k.p.k., który znajduje się w art. 49 § 3 k.p.k. Przepis ten wskazuje, że za pokrzywdzonego uważa się zakład ubezpieczeń w zakresie, w jakim pokrył szkodę wyrządzoną pokrzywdzonemu przez przestępstwo lub jest zobowiązany do jej pokrycia. Z tych też względów za pokrzywdzonego nie może być uznany nabywca wierzytelności, która przysługiwała podmiotowi pokrzywdzonemu przestępstwem (wyrok SA w Łodzi z dnia , II AKa 122/10, OSA 2011/11/49-59, Prok.i Pr.-wkł. 2011/9/33, KZS 2011/6/61, OSAŁ 2010/1/8, OSAŁ 2011/1/8). Pojęcie pokrzywdzonego art. 49 k.p.k. (pośrednio pokrzywdzony)

10 Pojęcie szkody występuje w kodeksie karnym jako element samoistnego środka o charakterze kompensacyjnym w postaci obowiązku naprawienia szkody (art. 46 § 1 k.k.), bądź warunku probacyjnego przy warunkowy umorzeniu postępowania (art. 67 § 3 k.k.), warunkowym zawieszeniu wykonania kary (art. 72 § 2 k.k.), przy orzekaniu kary ograniczenia wolności (art. 36 § 2 k.k.). Rodzaj i rozmiar szkody uwzględniany jest jako okoliczność wpływająca na wymiar kary i środków karnych (art. 53 k.k.), a także jako jedno z kryteriów oceny stopnia społecznej szkodliwości (art. 115 § 2 k.k.). Występuje też w przepisach określających konsekwencje czynnego żalu lub nadzwyczajnego złagodzenia kary (art. 60 § 2 k.k.). Ponadto szkoda stanowi znamię czynów zabronionych, łączona jest też z innymi dopełniającymi ją nieostrymi znamionami, np. istotna szkoda (art. 231 § 3 k.k., art. 181 § 2 k.k.), szkoda w wielkich rozmiarach, znaczna (art. 115 § 7 k.k.). Pojęcie szkody

11 Przy określaniu karnoprawnego obowiązku naprawienia szkody przyjmuje się szerokie rozumienie szkody. Jego podstawy nie ograniczają jej tylko do uszczerbku majątkowego. Przepisy prawa karnego stanowią o samodzielnych podstawach nałożenia obowiązku naprawienia szkody, jednak o granicach obowiązku rozstrzyga posiłkowo stosowane prawo cywilne. Przepisy prawa karnego nie zawierają postanowień dotyczących ustalania zakresu obowiązku naprawienia szkody, poza wskazaniem odnośnie środka karnego, że naprawienie szkody może nastąpić w całości lub w części. Punkt wyjścia stanowią zatem przyjęte w tym względzie rozwiązania prawa cywilnego, o ile nie pozostają w sprzeczności z karnoprawnymi regułami, jakim ten obowiązek podlega. Pojęcie szkody

12 Dochodzenie naprawienia szkody z inicjatywy pokrzywdzonego: złożenie wniosku o orzeczenie obowiązku naprawienia szkody jako środka karnego na podstawie art. 46 § 1 k.k. wytoczenie powództwa adhezyjnego i jego uwzględnienie albo oddalenie na podstawie art. 415 § 1 k.p.k.

13 Działanie sądu ex officio: - obowiązek naprawienia szkody jako środek karny (art. 46 § 1 k.k.), - środek probacyjny powiązany z instytucją warunkowego umorzenia postępowania karnego (art. 67 § 3 k.k.), warunkowego zawieszenia wykonania kary (art. 72 § 2 k.k.) oraz z karą ograniczenia wolności (art. 36 § 2), - odszkodowanie z urzędu (art. 415 § 4 k.p.k.).

14 Obowiązek naprawienia szkody jako środek karny - art. 46 § 1 k.k. Art. 46 § 1. W razie skazania sąd może orzec, a na wniosek pokrzywdzonego lub innej osoby uprawionej orzeka, obowiązek naprawienia wyrządzonej przestępstwem szkody w całości albo w części lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę; przepisów prawa cywilnego o przedawnieniu roszczenia oraz możliwości zasądzenia renty nie stosuje się. § 2. Zamiast obowiązku określonego w § 1 sąd może orzec nawiązkę na rzecz pokrzywdzonego.

15 Obowiązek naprawienia szkody jako środek karny- charakter, miejsce w systemie po raz pierwszy wprowadzony do katalogu środków karnych w kodeksie karnym z 1997 r., charakter penalny, natura cywilistyczna: - stosowania przy orzekaniu środka karnego w myśl art. 56 k.k. odpowiednio przepisów dotyczących dyrektyw wymiaru kary - zgodnie z art. 59 k.k. poprzestanie tylko na samym środku karnym jest możliwe, gdy zostaną spełnione przez niego cele kary - przy nakładaniu obowiązku naprawienia szkody przepisów prawa cywilnego o przedawnieniu roszczeń nie stosuje się - cywilnoprawny obowiązek naprawienia szkody powstaje już w chwili wyrządzenia szkody, a wyrok sądu wydany w wyniku postępowania cywilnego ma charakter jedynie deklaratoryjny - konsekwencje karnoprawnego obowiązku powstają dopiero po uprawomocnieniu się orzeczenia - cywilistyczna natura wyraźnie dochodzi do głosu przy oznaczeniu szkody oraz określaniu granic jej naprawienia

16 Przesłanki orzeczenia obowiązku naprawienia szkody jako środka karnego a. wydania przez sąd orzekający w sprawie wyroku skazującego; b. wyrządzenia przez sprawcę szkody; c. złożenia wniosku przez pokrzywdzonego, bądź inną uprawnioną do tego osobę (sąd może działać również z urzędu); d. niewytoczenia przez pokrzywdzonego powództwa cywilnego.

17 Zagadnienia procesowe orzekania obowiązku naprawienia szkody jako środka karnego – złożenie wniosku z art. 46 k.k. i powództwa adhezyjnego W sytuacji gdy złożono jednocześnie wniosek, o którym mowa w art. 46 § 1 k.k., oraz powództwo adhezyjne, sąd, przed rozpoczęciem przewodu sądowego zgodnie z art. 65 § 1 pkt 6, odmawia przyjęcia powództwa cywilnego. Jest to więc nowa negatywna przesłanka dopuszczalności procesu adhezyjnego wprowadzona przez ustawę nowelizującą z 10 stycznia 2003 r.

18 Zagadnienia procesowe orzekania obowiązku naprawienia szkody jako środka karnego – termin złożenia wniosku W myśl art. 49a k.p.k. złożenie wniosku o zobowiązanie oskarżonego do naprawienia wyrządzonej szkody może nastąpić w nieprzekraczalnym i nieprzywracalnym terminie prekluzyjnym - do zakończenia pierwszego przesłuchania pokrzywdzonego na rozprawie głównej. Przekroczenie terminu do złożenia właściwego żądania o naprawienie szkody, nie daje pokrzywdzonemu legitymacji do ubiegania się o zasądzenie odszkodowania, o jakim mowa w art. 46 § 1 k.k., mimo spełnienia przesłanek materialnoprawnych (wyrok SA w Krakowie z dnia 28 grudnia 2012 r., II AKa 240/12, Lex nr ).

19 Zagadnienia procesowe orzekania obowiązku naprawienia szkody jako środka karnego – termin złożenia wniosku Pierwszym przesłuchaniem pokrzywdzonego na rozprawie głównej, do zakończenia którego pokrzywdzony może złożyć wniosek, o którym mowa w art. 46 § 1 k.k., jest w rozumieniu przepisu art. 49a k.p.k. pierwsze przesłuchanie pokrzywdzonego w toku całego postępowania sądowego, ujęte chronologicznie. Uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania nie otwiera przesłuchanemu już wcześniej pokrzywdzonemu drogi do złożenia wniosku, którego nie zgłosił do zakończenia tej czynności (por. SA w Katowicach, II AKa 346/07, OSN Prok. i Pr. 2008, nr 6, poz. 40).

20 Zagadnienia procesowe orzekania obowiązku naprawienia szkody jako środka karnego – termin złożenia wniosku Za pierwsze przesłuchanie w rozumieniu art. 49a k.p.k. uznawać należy, pierwotne złożenie przez pokrzywdzonego zeznań w toku rozprawy. Natomiast każda następna rozprawa główna, rozpoczynająca się zgodnie z art. 381 § 1 k.p.k. od początku, będzie kolejną w danej sprawie rozprawą główną, a zatem każde następne wysłuchanie pokrzywdzonego nie będzie już traktowane jako "pierwsze", ale jako kolejne przesłuchanie (por. SA we Wrocławiu z dnia , II AKa 69/13, Lex nr ).

21 Zagadnienia procesowe orzekania obowiązku naprawienia szkody jako środka karnego – pytania prawne do SN (2008 r.) 1. Czy szkoda, o której mowa w art. 46 § 1 k.k. obejmuje wyłącznie krzywdę osoby bezpośrednio pokrzywdzonej przestępstwem (ofiary) czy również krzywdę osób jej najbliższych doznaną w związku z jej śmiercią jako następstwem przestępstwa; 2. W przypadku uznania, że do uzyskania zadośćuczynienia uprawniona jest jedynie ofiara przestępstwa, czy roszczenie to przechodzi na osoby najbliższe (strony zastępcze - art. 52 § 1 k.p.k.) niezależnie od ograniczeń z art. 445 § 3 k.c.?

22 Zagadnienia procesowe orzekania obowiązku naprawienia szkody jako środka karnego – podmioty uprawnione do złożenia wniosku Wniosek o orzeczenie środka karnego obowiązku naprawienia wyrządzonej szkody (art. 46 § 1 k.k. w zw. z art. 39 pkt 5 k.k.) mogą złożyć: pokrzywdzony i podmioty wykonujące prawa pokrzywdzonego (art. 49 § 1-4 k.p.k.), prokurator (art. 49a k.p.k.) i zastępcy procesowi pokrzywdzonego (art. 51 § 1-3 k.p.k.), a w wypadku śmierci pokrzywdzonego (art. 52 § 1 k.p.k.) osoby najbliższe dochodzące przysługujących im roszczeń określonych w przepisach art. 446 § 1 i 3 k.c. oraz w art. 445 § 3 pierwsza część zdania k.c. (wyrok SN z dnia 28 kwietnia 2008 r. I KZP 6/08, OSNKW 2008/6/42, Prok.i Pr.-wkł. 2008/7-8/5, Biul.PK 2008/8/5, Biul.SN 2008/5/10).

23 Zagadnienia procesowe orzekania obowiązku naprawienia szkody jako środka karnego (wnioskodawca, beneficjent) Nieodzowne jest odwołanie się do przepisów prawa cywilnego, które przewidują w razie śmierci poszkodowanego spowodowanej wskutek uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia możliwość dochodzenia od sprawcy: 1) kosztów leczenia i pogrzebu przez tego, kto je poniósł (art. 446 § 1 k.c.), 2) renty przez osobę względem której ciążył na zmarłym obowiązek alimentacyjny oraz osobę, której zmarły dobrowolnie stale dostarczał środków utrzymania, jeżeli z okoliczności wynika, że wymagają tego zasady współżycia społecznego (art. 446 § 2 k.c.), 3) stosownego odszkodowania przez najbliższych członków rodziny zmarłego, jeżeli wskutek jego śmierci nastąpiło znaczne pogorszenie ich sytuacji rodzinnej (art. 446 § 3 k.c.), 4) odpowiedniej sumy tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę przez najbliższych członków rodziny zmarłego (art. 446 § 4 k.c.).

24 Obowiązek naprawienia szkody jako warunek probacyjny a środek karny W przypadku trwającego równocześnie z postępowaniem karnym postępowania upadłościowego likwidacyjnego, syndyk uzyskujący legitymację formalną do wszczęcia lub kontynuowania procesów sądowych dotyczących masy upadłości (art. 144 § 1 prawa upadłościowego), nie pozbawia upadłego legitymacji materialnej. Innymi słowy, to upadły w dalszym ciągu jest podmiotem określonych praw i obowiązków, a tym samym uwzględnienie ewentualnego powództwa adhezyjnego, orzeczenie obowiązku naprawienia szkody na podstawie art. 46 § 1 k. k. lub art. 72 § 2 k. k., winno zawsze następować na rzecz upadłego (tu : spółki kapitałowej w upadłości likwidacyjnej), nie zaś syndyka masy upadłości. (wyrok SA w Wrocławiu z dnia , II AKa 123/13, OSAW 2014/3/318).

25 Zagadnienia procesowe orzekania obowiązku naprawienia szkody jako środka karnego (odpowiedzialność współsprawców) Propozycje kształtowania orzeczenia o obowiązku naprawienia szkody w warunkach współsprawstwa: zobowiązanie solidarne, zobowiązanie każdego ze współsprawców do naprawienia szkody w całości, zobowiązanie każdego ze współsprawców w częściach równych lub pro rata parte.

26 Zagadnienia procesowe orzekania obowiązku naprawienia szkody jako środka karnego (miarkowanie odszkodowania) Obowiązek określony w art. 46 k.k. jest środkiem karnym i w przypadku jego orzekania stosuje się te same reguły co przy wymiarze kary. Sytuacja materialna oskarżonego nie może mieć wpływu na wymiar orzeczonego środka karnego. Miarkowanie odszkodowania z tytułu zadośćuczynienia za doznaną krzywdę sytuacją materialną sprawcy jest sprzeczne z istotą tej instytucji (wyrok SA w Szczecinie z dnia 25 czerwca 2014, II AKa 118/14,LEX nr ).

27 Środek karny w postaci obowiązku naprawienia szkody a powództwo adhezyjne pokrzywdzony może złożyć wniosek w trybie art. 46 § 1 k.k. osobiście lub przez swojego pełnomocnika, może uczynić to również wtedy, gdy na etapie postępowania jurysdykcyjnego nie występuje w roli strony procesowej. Odformalizowanie drogi dochodzenia naprawienia szkody wiąże się z brakiem skonkretyzowanych wymogów co do treści wniosku oraz konieczności jego uzasadnienia. powództwo cywilne może być wytoczone do wszczęcia przewodu sądowego, powinno odpowiadać warunkom formalnym zgodnym z art. 126 k.p.c., określającym ogólne wymogi dla pism procesowych w postępowaniu cywilnym i art. 187 k.p.c., wskazującym elementy pozwu.

28 Środek karny w postaci obowiązku naprawienia szkody a powództwo adhezyjne Powód cywilny popierając swoje roszczenie może wykonywać czynności, do których upoważnione są strony postępowania, może zatem składać wnioski dowodowe, zadawać pytania oskarżonemu, świadkom, biegłym, wnosić o uzupełnienie przewodu sądowego, zabrać głos po zamknięciu przewodu sądowego. Powód cywilny może dowodzić wszelkich okoliczności, z istnienia których wywodzi podstawy swego roszczenia.

29 Środek karny w postaci obowiązku naprawienia szkody a powództwo adhezyjne Do karnoprawnego obowiązku naprawienia szkody Sąd może odpowiednio stosować przepisy prawa cywilnego w kwestiach nie normowanych przez prawo karne, przykładowo przy określaniu wysokości szkody. Całkowite naprawienie szkody w prawie karnym obejmuje zarówno damnum emergens, jak i lucrum cessans. Nie dochodzi jednak do orzeczenia odsetek. Nałożenie obowiązku naprawienia szkody jako środka karnego, czy też zasądzenia powództwa adhezyjnego nie zamyka drogi do procesu cywilnego, gdy uzyskane odszkodowanie nie pokrywa realnie wyrządzonej szkody.

30 Środek karny w postaci obowiązku naprawienia szkody a powództwo adhezyjne Orzekanie w procesie karnym o cywilnoprawnych roszczeniach majątkowych, choć korzystne dla samych zainteresowanych ze względu na pełną kompensatę wraz z odsetkami, nie jest jednak współcześnie postrzegane jako ważny instrument realizacji praw pokrzywdzonego, a ranga procesu adhezyjnego w wymiarze praktycznym pozostaje znikoma. Wśród rozmaitych przyczyn przywoływanych dla uzasadnienia tego rodzaju twierdzenia wskazuje się najczęściej na dystans samych pokrzywdzonych niechętnie korzystających z drogi procesu adhezyjnego obwarowanego ograniczeniami, z którymi łączą oni niepewność w uzyskaniu merytorycznego rozstrzygnięcia.

31 Obowiązek naprawienia szkody jako warunek probacyjny Środek probacyjny powiązany jest z instytucją warunkowego umorzenia postępowania karnego (art. 67 § 3 k.k.), warunkowego zawieszenia wykonania kary (art. 72 § 2 k.k.) z karą ograniczenia wolności (art. 36 § 2)

32 Obowiązek naprawienia szkody przy warunkowym umorzeniu postępowania Przy warunkowym umorzeniu postępowania z art. 67 § 3 k.k. znamienne jest również to, że zobowiązanie sprawcy do naprawienia szkody nie jest pozostawione swobodnej decyzji sądu, przepis obliguje organ orzekający do jego nałożenia. Zgodnie z jego brzmieniem sąd obowiązany jest do nałożenia na sprawcę obowiązku naprawienia szkody wówczas, gdy powstanie szkody w zakresie dóbr pokrzywdzonego jest następstwem popełnionego przez niego przestępstwa, a nadto szkoda taka w czasie warunkowego umorzenia postępowania karnego nadal istnieje.

33 Obowiązek naprawienia szkody przy warunkowym umorzeniu postępowania Warunkowe umorzenie postępowania może znaleźć zastosowanie nie tylko do sprawcy przestępstwa zagrożonego karą nie przekraczającą 3 lat pozbawienia wolności, ale wyjątkowo również do sprawcy przestępstwa zagrożonego karą do 5 lat pozbawienia wolności. Oprócz ogólnych przesłanek stosowania tej instytucji określonych w art. 66 § 1 k.k., muszą być wówczas spełnione dodatkowe, warunkowane zaistniałą sytuacją, gdy pokrzywdzony pojednał się ze sprawcą, sprawca naprawił szkodę lub pokrzywdzony i sprawca uzgodnili sposób naprawienia szkody. Konieczne staje się spełnienie jednego z trzech wymogów: do czasu wydania orzeczenia o warunkowym umorzeniu postępowania sprawca bądź wyrządzoną szkodę naprawił, bądź ustalił z pokrzywdzonym formę jej naprawienia, lub też w inny sposób pojednał się z pokrzywdzonym.

34 Obowiązek naprawienia szkody jako warunek probacyjny Podstawę orzekania obowiązku naprawienia szkody jako warunku probacyjnego przy warunkowym zawieszeniu wykonania kary zawiera przepis art. 72 § 2 k.k., który przewiduje możliwość fakultatywnego zobowiązania przez sąd warunkowo skazanego do naprawienia szkody w całości lub w części, chyba że orzeczono środek karny w postaci obowiązku naprawienia szkody wymieniony w art. 35 pkt 5 k.k. Odsetki jako świadczenie właściwe prawu cywilnemu stanowią rodzaj zryczałtowanego odszkodowania za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, nie wynikają one z faktu wyrządzenia szkody, lecz z opóźnienia w jej naprawieniu. Orzeka się o nich w procesie adhezyjnym oraz w związku z zasądzeniem odszkodowania z urzędu, które mają podstawy cywilnoprawne. Przepisy prawa karnego zezwalające na nałożenie obowiązku naprawienia szkody jako warunku probacyjnego, nie zawierają wskazania co do możliwości zasądzenia odsetek.

35 Obowiązek naprawienia szkody jako warunek probacyjny Realizacja zobowiązania do naprawienia szkody z art. 72 § 2 k.k. wymaga określenia jego terminu. Zgodnie z dyspozycją art. 74 § 1 k.k. określenie czasu i sposobu wykonania nałożonego obowiązku naprawienia szkody następuje po wysłuchaniu skazanego, z kolei według § 2 art. 74 k.k. istnieje możliwość ustanowienia, rozszerzenia, zmiany lub zwolnienia skazanego na karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania w okresie próby od nałożonych obowiązków wymienionych w art. 72 § 1 pkt 3-8 k.k., z wyłączeniem obowiązku naprawienia szkody przewidzianego w art. 72 § 2 k.k.

36 Cesja roszczeń wynikających z przestępstwa przez pokrzywdzonego a niewykonanie obowiązku naprawienia szkody z art. 72 § 2 k.k. W sytuacji, w której pokrzywdzony dokonał cesji przysługujących mu roszczeń wynikających z przestępstwa na rzecz innej osoby, wykonanie obowiązku probacyjnego naprawienia szkody na rzecz pokrzywdzonego staje się bezprzedmiotowe, a brak zaspokojenia osoby, która nabyła w drodze cesji prawa majątkowe przysługujące pierwotnie pokrzywdzonemu, nie może być uznane za niewykonanie obowiązku probacyjnego w rozumieniu art. 75 § 2 k.k. (postan. SN z dnia , LEX nr ).

37 Obowiązek naprawienia szkody jako warunek probacyjny a środek karny Uprawnienie wynikające z art. 46 § 1 k.k. jest korzystniejsze dla pokrzywdzonego i ma pierwszeństwo przed możliwością wynikającą z treści art. 72 § 2 k.k. Zgodnie z intencją ustawodawcy daje on możliwość zaspokojenia słusznego roszczenia pokrzywdzonego, w terminie przez niego wybranym. Ustawodawca przewidział w art. 74 § 1 k.k. obligatoryjne określenie przez sąd m.in. czasu wykonania obowiązku z art. 72 § 2 k.k., a więc określenia go w sposób inny niż jako data uprawomocnienia się wyroku. Zatem wykonalność zobowiązania do naprawienia szkody, orzeczonego na podstawie art. 72 § 2 k.k., następuje z zaistnieniem terminu wykazanego w wyroku przez sąd, co stanowi wyjątek od (przewidzianej w art. 9 § 2 k.k.w.) zasady, że orzeczenie staje się wykonalne z chwilą uprawomocnienia. Dopiero z chwilą upływu terminu oznaczonego przez sąd, pokrzywdzony może wystąpić o nadanie klauzuli wykonalności i egzekwować zasądzone świadczenie (wyrok SA w Katowicach z dnia , II AKa 502/13, LEX nr ).

38 Zasądzenie odszkodowania z urzędu Rozwiązanie przyjęte w art. 415 § 4 k.p.k. realizuje jeden z celów postępowania karnego, jakim jest rozszerzona, w porównaniu z uprzednimi kodyfikacjami karnymi, ochrona interesów pokrzywdzonego i dążenie do zapewnienia mu pełnej kompensaty szkody wyrządzonej przestępstwem. Aktualny normatywny kształt zasądzenia odszkodowania z urzędu dalece odbiega od jego pierwotnej regulacji, nie jest zdeterminowany rodzajem przestępstwa, w wyniku którego powstała szkoda, ani też ochroną określonego rodzaju mienia. Rozszerzenie możliwości orzekania odszkodowania z urzędu i uczynienie z niego rozwiązania subsydiarnego wobec procesu adhezyjnego, znajdowało jeszcze pewne uzasadnienie wtedy, gdy odszkodowanie to mogło stać się jedyną podstawą kompensaty. Następowało to w sytuacji, w której pokrzywdzony w procesie karnym nie wykazał aktywności i nie wniósł pozwu cywilnego, ani też nie złożył wniosku w trybie art. 46 § 1 k.k., a organ orzekający sięgnął po karę pozbawienia wolności o charakterze bezwzględnym.

39 Zasądzenie odszkodowania z urzędu Sąd w wyroku skazującym może orzec z urzędu odszkodowanie. Jest to kolejny wyraz dążenia do uwzględnienia prawnie chronionych interesów pokrzywdzonego. Jest to wyraz idei, aby zawsze kiedy jest to możliwe doszło do zasądzenia odszkodowania na rzecz pokrzywdzonego, w każdej sytuacji, gdy dowody pozwalają na ustalenie szkody. Sytuacja przewidziana w art. 415 § 4 k.p.k. jest możliwa wtedy, gdy w sprawie nie wytoczono powództwa cywilnego. Ponadto przeszkodą do orzeczenia odszkodowania są warunki przewidziane wart. 65 § 1 pkt 2, 4 i 5 k.p.k., a są to: – roszczenie nie jest bezpośrednio związane z zarzutem, który jest przedmiotem aktu oskarżenia; – roszczenie było już przedmiotem innego postępowania, lub prawomocnie już o nim rozstrzygnięto w innym wyroku; – po stronie pozwanych zachodzi współuczestnictwo konieczne z instytucją państwową, samorządową lub społeczną albo z osobą, która w tym postępowaniu nie jest osobą oskarżoną. Sąd orzeka z urzędu o tej części odszkodowania, która nie została jeszcze naprawiona. W przypadku, gdy sąd orzekł co do części roszczenia, pozostałej części pokrzywdzony może dochodzić w procesie cywilnym.

40 Zasądzenie odszkodowania z urzędu a obowiązek z art. 46 § 1 k.k. Odszkodowanie orzeczone z urzędu rodzi dla oskarżonego bardziej niekorzystne skutki niż obowiązek naprawienia szkody określony w art. 46 § 1 k.k., choćby z powodu odsetek zasądzonych z urzędu wraz z odszkodowaniem i związanym z nim wpisem stosunkowym (wyrok SN z dnia , IV KK 13/14, LEX nr ).

41 Orzeczenie o naprawieniu szkody jako orzeczenie co do roszczenia majątkowego Orzeczenie o obowiązku naprawienia szkody jest traktowane jak orzeczenie co do roszczenia majątkowego. Odejście od dotychczasowego pojmowania cywilnoprawnych konsekwencji orzekania karnoprawnego obowiązku naprawienia szkody nastąpiło wraz z wejściem w życie regulacji art. 107 § 2 k.p.k., według której za orzeczenia co do roszczeń majątkowych uważa się również orzeczenia nakładające obowiązek naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, jeżeli nadają się do egzekucji w myśl przepisów kodeksu postępowania cywilnego.

42 Przepisy „antykumulacyjne” art. 415 k.p.k. § 1. W razie skazania oskarżonego sąd uwzględnia albo oddala powództwo cywilne w całości albo w części. § 2. W razie innego rozstrzygnięcia sąd pozostawia powództwo cywilne bez rozpoznania. § 3. Sąd orzeka o pozostawieniu powództwa cywilnego bez rozpoznania, również jeżeli materiał dowodowy ujawniony w toku rozprawy nie wystarcza do rozstrzygnięcia powództwa cywilnego, a uzupełnienie tego materiału spowodowałoby znaczną przewlekłość postępowania. § 4. W razie skazania oskarżonego sąd może także z urzędu zasądzić odszkodowanie na rzecz pokrzywdzonego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Zasądzenie odszkodowania z urzędu nie jest dopuszczalne, jeżeli zachodzą okoliczności wymienione w art. 65 § 1 pkt 2, 4 lub 5. § 5. W razie skazania oskarżonego lub warunkowego umorzenia postępowania w wypadkach wskazanych w ustawie sąd orzeka nawiązkę na rzecz pokrzywdzonego, obowiązek naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę. Nawiązki na rzecz pokrzywdzonego, obowiązku naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę nie orzeka się, jeżeli roszczenie wynikające z popełnienia przestępstwa jest przedmiotem innego postępowania albo o roszczeniu tym prawomocnie orzeczono. § 6. Jeżeli zasądzone odszkodowanie, obowiązek naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę albo nawiązka orzeczona na rzecz pokrzywdzonego nie pokrywają całej szkody lub nie stanowią pełnego zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, pokrzywdzony może dochodzić dodatkowych roszczeń w postępowaniu cywilnym. § 7. W razie orzeczenia przez sąd obowiązku naprawienia szkody, zadośćuczynienia za doznaną krzywdę lub nawiązki na rzecz pokrzywdzonego, nie stosuje się § 1 i 4.

43 Przepisy „antykumulacyjne” Przy zachowaniu odrębności podstaw materialnoprawnych dochodzi do zrównania orzeczeń w sferze skutków cywilnoprawnych. Na tym tle wyłania się problem kumulacji różnych podstaw orzekania naprawienia szkody. Wymaga on odniesienia się do przepisów art. 415 § 5 – 7 k.p.k. Treść art. 415 § 5 k.p.k. wprost wyklucza dopuszczalność nałożenia obowiązku naprawienia szkody, gdy orzeczono o nim prawomocnie w postępowaniu cywilnym lub kiedy postępowanie w tym zakresie toczy się. Należałoby z tego wnioskować, że zachodzi również relacja odwrotna. Ponadto zgodnie z art. 415 § 6 k.p.k. pokrzywdzony może dochodzić w postępowaniu cywilnym dodatkowych roszczeń, jeżeli zasądzony karnoprawny obowiązek naprawienia szkody nie pokrywa jej w całości. Biorąc pod uwagę art. 415 § 5 k.p.k., wyłączona zostaje możliwość obligatoryjnego nałożenia obowiązku naprawienia szkody przy warunkowym umorzeniu postępowania (art. 67 § 3 k.k.), jak też fakultatywnego orzeczenia obowiązku przy warunkowym zawieszeniu wykonania kary (art. 72 § 2 k.k.) i przy orzeczeniu kary ograniczenia wolności w razie uzyskania informacji, że roszczenie wynikające z popełnienia przestępstwa jest przedmiotem toczącego się postępowania cywilnego bądź o roszczeniu tym prawomocnie orzeczono.

44 Przepisy „antykumulacyjne” Zakaz wynikający z dyspozycji art. 415 § 5 zdanie drugie k.p.k. odnosi się do każdego określonego w ustawie wypadku orzekania karnoprawnego obowiązku naprawienia szkody i to niezależnie od tego, czy roszczenie zasądzone w postępowaniu cywilnym zostało skutecznie wyegzekwowane (wyrok SN z dnia , LEX nr ).

45 Przepisy „antykumulacyjne” – tożsamość przedmiotowa i podmiotowa Określona w art. 415 § 5 zd. 2 k.p.k. klauzula antykumulacyjna wymaga dla swego zastosowania zarówno tożsamości przedmiotowej, jak i tożsamości podmiotowej (por. wyrok Sadu Najwyższego z dnia 3 lutego 2012 r., V KK 9/12, Lex nr ). W wypadku, gdy pokrzywdzony dysponuje orzeczeniem sądu cywilnego stwierdzającym obowiązek zapłaty określonej kwoty pieniężnej od spółki z o.o., który to podmiot był z punktu widzenia prawa cywilnego stroną stosunku prawnego (umowy sprzedaży), stanowiącego podstawę cywilnoprawną orzeczenia wydanego przez sąd cywilny, brak jest podstaw do przyjęcia, że roszczenie cywilne jest w istocie tożsame z roszczeniem pokrzywdzonego o naprawienie szkody wyrządzonej przestępstwem przez oskarżonych. W tym wypadku brak jest bowiem tożsamości osoby obowiązanej, co już samo w sobie przesądza o braku możliwości uznania tych roszczeń za tożsame (wyrok SN z dnia , II AKa 108/13, LEX nr ).

46 Przepisy „antykumulacyjne” – ugoda w cywilnym postępowaniu pojednawczym a obowiązek z art. 72 § 2 k.k. Ugoda między pokrzywdzonym przestępstwem a oskarżonym, dotycząca roszczeń wynikających z tego czynu zabronionego, zawarta uprzednio w cywilnym postępowaniu pojednawczym, a niewykonana do momentu orzekania o odpowiedzialności karnej za to przestępstwo, jako niemająca charakteru prawomocnego orzeczenia przez sąd o owym roszczeniu, nie stanowi przeszkody do zobowiązania oskarżonego, w oparciu o art. 72 § 2 k.k., do naprawienia szkody jako warunku probacyjnego przy zawieszaniu mu wykonania orzeczonej kary (wyrok SN z dnia , II KK 4/14, LEX nr ).

47 Przepisy „antykumulacyjne”- postępowanie cywilne Konsekwencją wprowadzenia przepisów „antykumulacyjnych” jest przyjęcie stanowiska, że orzeczenie o nałożeniu karnoprawnego obowiązku naprawienia szkody, bez różnicowania środka karnego i warunku probacyjnego, powoduje stan rei iudicatae dla roszczeń cywilnych. Jeżeli przeszkoda w postaci orzeczenia obowiązku naprawienia szkody została stwierdzona w toku sprawy cywilnej należy zgodnie z dyspozycją art. 355 § 1 k.p.c. umorzyć postępowanie jako niedopuszczalne, natomiast gdy zaistniała przed stwierdzeniem zawisłości sporu zgodnie z art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. nastąpi odrzucenie pozwu, bowiem o to samo roszczenie sprawa została już prawomocnie osądzona.

48 Postępowanie wykonawcze Pokrzywdzony, wobec którego sąd orzekł od sprawcy przestępstwa obowiązek naprawienia szkody, musi pamiętać, iż nie podlega on egzekucji z urzędu. Orzeczony obowiązek naprawienia szkody jest tytułem egzekucyjnym; pokrzywdzony powinien zwrócić się do sądu o nadanie mu klauzuli wykonalności. Do postępowania tego stosuje się przepisy ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Jeżeli osoba, na rzecz której orzeczono obowiązek naprawienia szkody, nie brała udziału w postępowaniu sądowym, wtedy sąd z urzędu, bez pobierania opłat, przesyła jej tytuł egzekucyjny.

49 Wykonalność zobowiązania do naprawienia szkody Każde prawomocne orzeczenie nakładające obowiązek naprawienia szkody (środek karny z art. 46 § 1 k.k. warunek probacyjny z art. 72 § 2 k.k.), jeżeli nadaje się do egzekucji, jest orzeczeniem co do roszczeń majątkowych i może stanowić tytuł egzekucyjny. Art. 107 § 1 k.p.k. przewiduje możliwość nadania takiemu tytułowi klauzuli wykonalności według przepisów kodeksu postępowania cywilnego.

50 Wykonalność zobowiązania do naprawienia szkody Zgodnie z art. 196 § 2 k.k.w. należności z tytułu obowiązku naprawienia szkody podlegają zaspokojeniu w kolejności przewidzianej dla należności wierzycieli, którzy prowadzili egzekucję według przepisów kodeksu postępowania cywilnego, „chyba że ze względu na rodzaj należności podlegają zaspokojeniu w kolejności wyższej”. Wnioskować można, że przy podziale sumy z egzekucji, należność z tytułu omawianego obowiązku co do zasady została zrównana z należnościami wierzycieli, którzy prowadzili egzekucję według przepisów k.p.c. Odwołać się więc trzeba do art k.p.c. określającego kolejność zaliczania na poczet poszczególnej należności kwoty ściągniętej w drodze egzekucji i przewidującego dla należności wierzycieli, którzy prowadzili egzekucję przedostatnie miejsce.

51 Wykonalność zobowiązania do naprawienia szkody Obowiązek naprawienia szkody w oparciu o przepis art. 46 § 1 k.k. stanowi tytuł egzekucyjny i podlega dochodzeniu przez samego pokrzywdzonego, on też decyduje o czasie egzekwowania należności zasądzonej, stąd też nie może być wykonanie tego obowiązku obwarowane z urzędu żadnym terminem (wyrok SA w Katowicach z dnia , II Aka 262/06,OSA w Katowicach 2006, Nr 4, poz. 6). Wykonalność zobowiązania do naprawienia szkody, orzeczonego na podstawie art. 72 § 2 k.k., następuje z zaistnieniem terminu wykazanego w wyroku przez Sąd, co stanowi wyjątek od zasady, że orzeczenie staje się wykonalne z chwilą uprawomocnienia. Dopiero z chwilą upływu terminu oznaczonego przez Sąd, pokrzywdzony może wystąpić o nadanie klauzuli wykonalności i egzekwować zasądzone świadczenie (wyrok SA w Warszawie z dnia , II AKa 374/12, LEX nr ).

52 Ubezpieczenie cywilne a karnoprawny obowiązek naprawienia szkody Czy można na gruncie prawa karnego zobowiązać sprawcę wypadku do naprawienia szkody na rzecz pokrzywdzonego, gdy za szkodę odpowiada zakład ubezpieczeń? Czy dopuszczalne jest odstąpienie od wydania wymaganego przez ustawę karną orzeczenia obowiązku naprawienia szkody lub nawiązki (art. 46 § 1 i 2 k.k.), gdy oskarżony sprawca jest objęty ochroną wynikającą z ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody związane z ruchem tych pojazdów, a także określenie, czy po stronie ubezpieczyciela powstaje obowiązek spełnienia świadczenia za ubezpieczonego (skazanego)?

53 Ubezpieczenie cywilne a karnoprawny obowiązek naprawienia szkody Korzystanie przez sprawcę przestępstwa przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji z ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów, nie wyłącza ani nakazu orzeczenia obowiązku naprawienia szkody (art. 46 § 1 k.k.) ani możliwości orzeczenia zamiast tego obowiązku nawiązki określonej w art. 46 § 2 k.k. (uchwała SN z dnia , I KZP 5/00, OSNKW 2000/7-8/55). Orzeczenie środka nie jest natomiast dopuszczalne w razie uprzedniego uzyskania przez pokrzywdzonego odszkodowania z tytułu ubezpieczenia, a to z powodu nieistnienia szkody.

54 Ubezpieczenie cywilne a karnoprawny obowiązek naprawienia szkody W uchwale z dnia 21 grudnia 2006 r., III CZP 129/09 (OSNC 2007, nr 10, poz. 151) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że sprawca wypadku komunikacyjnego, od którego zasądzono nawiązkę na podstawie art. 46 § 2 k.k., nie może domagać się od ubezpieczyciela - na podstawie umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów - zwrotu nawiązki zapłaconej pokrzywdzonemu.

55 Ubezpieczenie cywilne a karnoprawny obowiązek naprawienia szkody Sprawca wypadku komunikacyjnego, wobec którego zastosowano środek karny polegający na obowiązku naprawienia szkody (art. 46 § 1 w związku z art. 39 pkt 5 k.k.), może domagać się od ubezpieczyciela - na podstawie umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej posiadaczy pojazdów mechanicznych za szkody powstałe w związku z ruchem tych pojazdów - zwrotu świadczenia zapłaconego na rzecz pokrzywdzonego (wyrok SN z dnia , III CZP 31/11, OSNC 2012/3/29, LEX nr , OSP 2012/4/43, Biul.SN 2011/7/9).


Pobierz ppt "Naprawienie szkody wyrządzonej przestępstwem Dr hab. prof. nadzw. UWr Anna Muszyńska."

Podobne prezentacje


Reklamy Google