Pobieranie prezentacji. Proszę czekać

Pobieranie prezentacji. Proszę czekać

Michał Białek Racjonalność. Rozwój wiedzy o racjonalności Co to znaczy racjonalnie działa ć ? Problem koszyka i dwóch losowa ń. Pascal – suma wszystkich.

Podobne prezentacje


Prezentacja na temat: "Michał Białek Racjonalność. Rozwój wiedzy o racjonalności Co to znaczy racjonalnie działa ć ? Problem koszyka i dwóch losowa ń. Pascal – suma wszystkich."— Zapis prezentacji:

1 Michał Białek Racjonalność

2 Rozwój wiedzy o racjonalności Co to znaczy racjonalnie działa ć ? Problem koszyka i dwóch losowa ń. Pascal – suma wszystkich mo ż liwych wyników wa ż ona przez ich prawdopodobie ń stwo Co lepiej: loteria 50% szans za 5 zł wygranej czy 5% szans za 50 zł?

3 Rozwój wiedzy o racjonalności Bernoulli – maksymalizacja u ż yteczno ś ci Obiektywna warto ść wyników to nie to samo co ich subiektywna warto ść Co lepiej 5% szans na darmowe mieszkanie czy 50% szans na darmowe wyko ń czenie mieszkania czy 5% zni ż ki przy zakupie?

4 Rozwój wiedzy o racjonalności Von Neuman i Morgenstern Maksymalizacja subiektywnie oczekiwanej u ż yteczno ś ci Prawdopodobie ń stwo oceniamy subiektywnie, np. szanse zarobku na długoterminowych inwestycjach w akcje jest wi ę ksze czy mniejsze ni ż na krótkoterminowych na FOREX?

5 Rozwój wiedzy o racjonalności Simon – nie maksymalizujemy u ż yteczno ś ci, a satysfakcj ę, gdy ż brak nam: Informacji (za mało lub za wiele) Za wiele celów na raz Nie maj ą wiedzy o dost ę pnych opcjach Nie s ą w stanie dokona ć wszystkich oblicze ń potrzebnych by porówna ć dost ę pne opcje

6 Od czasów Simona rozwija si ę deskryptywna teoria decyzji Nie szuka si ę decyzji optymalnych, ale opisuje rzeczywisty proces, w tym na przykład: Analiza ryzyka Maksymalizacja satysfakcji z wybranek opcji (dysonans)

7 Teoria racjonalności Stanovicha (2009)

8 Je ś li podane s ą reguły gry – korzystamy z racjonalnego, algorytmicznego umysłu, który dekontekstualizuje tre ś ci i poddaje je obróbce formalnej Je ś li reguły gry nie s ą jasne – korzystamy z umysłu refleksyjnego, który tworzy reguły ale i kontekstualizuje tre ś ci

9 Teoria perspektywy

10 Co interesuje w podejściu deskryptywnym? Bł ę dy musz ą by ć systematyczne, nie po prostu nieracjonalne. Bł ą d wtedy wynika albo z niedziałaj ą cego umysłu algorytmicznego (nieinteresuj ą ce) lub z działaj ą cego refleksyjnego (ju ż bardzo!)

11 Klasyfikacja błędów poznawczych

12 Koncepcja skąpca poznawczego pochodzi z psychologii społecznej, jej autorki to Susan Fiske i Shelley E. Taylor (1984). Umysł w ich uj ę ciu jest takim wła ś nie sk ą pcem, który stara si ę osi ą gn ąć zamierzony cel wykorzystuj ą c do tego minimum dost ę pnych ś rodków. Sk ą piec działa na ka ż dym poziomie przetwarzania informacji, pocz ą wszy od ich zbierania (selekcja informacji) poprzez ich przetwarzanie na wszystkich poziomach gł ę boko ś ci. w przypadku natłoku informacji, ludzie uciekaj ą si ę do maksymalnej stereotypizacji sytuacji problemowej w celu unikni ę cia konieczno ś ci analizy wszystkich informacji. Na przykład ludzie wol ą ocenia ć ludzi po cechach ich rasy lub narodowo ś ci, ni ż traktowa ć ka ż d ą jednostk ę indywidualnie, dzi ę ki czemu zmniejszaj ą obci ąż enia poznawcze.

13 PROCEDURY SPECYFICZNE DLA TASS Umysł autonomiczny, albo jak chce Stanovich: TASS, czyli The Autonomous Set of Systems [autonomiczny zbiór systemów] – akronim utworzony przez Stanovicha, obejmuje zestaw procedur i procesów przetwarzania informacji, charakterystycznych dla modułów. Stanovich dodaje tu poza klasycznymi modułami w uj ę ciu Fodora tak ż e procesy uczenia si ę utajonego oraz warunkowania. W jego skład wchodz ą tak ż e ró ż ne reguły, dobrze opanowane, przeuczone procedury oraz emocje. Procedury typowe dla TASS stanowi ą kwintesencj ę sk ą pstwa poznawczego – w ogóle nie dochodzi do reorganizacji (decoupling) napływaj ą cych informacji. Przyjmowane s ą one bezrefleksyjnie w takiej postaci, w jakiej zostały zaprezentowane. Ludzie potrafi ą czasem nie u ż y ć w ogóle formalnego procesu przetwarzania informacji, gdy ż jest on albo zbyt energochłonny, albo s ą m problem uznany został za niewart wysiłku.

14 PROCEDURY SPECYFICZNE DLA TASS Przykładem takiego typu przetwarzania jest efekt jaskrawo ś ci (Vividness Effect), opisany po raz pierwszy w 1986 roku przez Fonga, Krantz i Nisbett. W ich eksperymencie badanym przedstawiano identyczne opisy samochodów SAAB i VOLVO. Jedyn ą ró ż nic ą było to, ż e według statystyk w serwisach oraz ankiet klienckich Volvo było bardziej niezawodne. Jednak przyjaciel decydenta (nasz) donosił, ż e jego Volvo psuło si ę bardzo cz ę sto i odradzał jego zakup. Co my, jako decydent powinni ś my doradzi ć klientowi, zakup saaba czy Volvo?

15 EFEKT JASKRAWOŚCI Wybór Volvo wskazuje na wi ę ksze poleganie na danych pochodz ą cych z du ż ych populacji, o charakterze ogólnym i formalnym. Z kolei wybór saaba wskazuje na odwrotne preferencje, faworyzuj ą ce informacje konkretne, pochodz ą ce ze znanego sobie, zaufanego ź ródła i jest przejawem wła ś nie efektu jaskrawo ś ci. Wi ę kszo ść badanych ch ę tniej doradza saaba, mimo ż e racjonalny decydent powinien wybra ć Volvo. Analogicznym efektem jest zjawisko wagonika dla orkiestry (bandwagon effect). Polega on na automatycznym „podpinaniu si ę ” pod popularne akcje lub pogl ą dy, bez ich jakiejkolwiek analizy (por. Henshel i Johnston, 1987; Pittel, 1986).

16 TENDENCYJNOŚĆ PRZYJĘTEGO PUNKTU WIDZENIA (FOCAL BIAS). Wyobra ź my sobie tak ą sytuacj ę : Karol po ż ycza pieni ą dze Wojtkowi. Wojtek z kolei po ż ycza pieni ą dze Adamowi. Karol zawsze oddaje pieni ą dze, z kolei Adam nie. Czy osoba oddaj ą ca po ż yczyła pieni ą dze osobie nieoddaj ą cej? Tak/Nie/Nie da si ę okre ś li ć

17 TENDENCYJNOŚĆ PRZYJĘTEGO PUNKTU WIDZENIA (FOCAL BIAS). Na to zadanie wi ę kszo ść badanych wybiera odpowied ź „nie da si ę okre ś li ć Gdyby jednak przeanalizowa ć wszystkie mo ż liwo ś ci dotycz ą ce skłonno ś ci do zwracania po ż yczek przez Wojtka, to oka ż e si ę, ż e gdy (a) zwraca on je, to odpowied ź na pytanie jest twierdz ą ca (oddaj ą cy Wojtek po ż yczył nieoddaj ą cemu Adamowi). Gdyby Wojtek (b) nie zwracał po ż yczek, to odpowied ź tak ż e byłaby twierdz ą ca (oddaj ą cy Karol po ż yczył nieoddaj ą cemu Wojtkowi). Bł ę dy w powy ż szych wnioskowaniach wynikaj ą z niedostatecznej analizy alternatyw, które z kolei wynikaj ą z oszcz ę dno ś ci poznawczej.

18 TENDENCYJNOŚĆ PRZYJĘTEGO PUNKTU WIDZENIA (FOCAL BIAS). Przykładem drugiego z rodzajów bł ę dów wywodz ą cych si ę ze sk ą pstwa poznawczego jest niedostateczne rozwini ę cie reprezentacji umysłowej analizowanego problemu, czyli niedostateczna analiza mo ż liwych alternatyw

19 TENDENCYJNOŚĆ PRZYJĘTEGO PUNKTU WIDZENIA (FOCAL BIAS). Najbardziej jednak znanym przykładem omawianego bł ę du jest efekt frejmingu, ilustrowany przez zadanie chi ń skiej choroby (Tversky i Kahneman, 1981). Badanym przedstawiana jest hipotetyczna sytuacja zaka ż enia 600 osób tajemnicz ą chi ń sk ą chorob ą. Badany ma do wyboru u ż ycie szczepionki A, która z pewno ś ci ą ocali równo 200 osób, lub szczepionki B, która z prawdopodobie ń stwem jednej-trzeciej ocali wszystkich chorych. Szczepionka A albo doprowadzi z pewno ś ci ą do ś mierci równo 400 osób lub szczepionka B z prawdopodobie ń stwem dwie-trzecie spowoduje ś mier ć wszystkich zaka ż onych, badani maj ą tendencj ę do wyboru tej drugiej szczepionki w wariancie negatywnym a pierwszej w pozytywnym. Nale ż y zwróci ć uwag ę, ż e formalnie szczepionki A oraz B z obu zada ń s ą identyczne. Jak twierdzi Kahneman (2003, str. 703): „Podstawow ą zasad ą frejmingu jest pasywna akceptacja podanego sformułowania”.

20 PROBLEMY Z OPROGRAMOWANIEM UMYSŁOWYM Drug ą, wspomniana ju ż wcze ś niej grup ą bł ę dów poznawczych jest problem z brakiem specjalnych modułów, procedur czy metod analizy danych lub z ich wadliwo ś ci ą. Kluczowym odró ż nieniem pomi ę dzy sk ą pstwem poznawczym a t ą grupa, jest to, ż e bł ę dy te nie s ą mo ż liwe do unikni ę cia przy takiej organizacji umysłu, w jakiej powstaj ą – to znaczy umysłowi brakuje zdolno ś ci do wykrycia i poprawienia bł ę du. Bł ę dy sk ą pstwa poznawczego mog ą by ć skorygowane, je ś li tylko umysł zdecyduje si ę u ż y ć odpowiednich mechanizmów do ich analizy (o ile je ma, je ś li nie – to bł ą d nale ż y wła ś nie do drugiej grupy). W skład problemów z oprogramowaniem umysłowych wchodz ą podgrupy: luki w oprogramowaniu oraz bł ę dne oprogramowanie.

21 LUKI W WYPOSAŻENIU UMYSŁU przyczyn ą popełniania przez ludzi systematycznych bł ę dów jest po prostu brak odpowiednich struktur czy modułów, które mogłyby przej ąć kontrol ę nad specyficznym problemem. Umysł adaptuj ą c si ę do specyficznych warunków panuj ą cych w otoczeniu nie jest doskonały, systemy i moduły adaptacyjne powstaj ą przez wiele setek lat, podczas gdy współczesna nauka i realia ś wiata zmieniaj ą si ę niezwykle dynamicznie. W zamian za to kontrol ę nad analiz ą problemu przejmuj ą inne moduły, koncentruj ą ce si ę na odmiennych aspektach problemu, nie koniecznie najistotniejszych dla jego rozwi ą zania. Umysłowi ludzkiemu mo ż e czasem po prostu brakowa ć odpowiednich struktur, co Stanovich nazywa lukami w wyposa ż eniu umysłu (mindware gaps).

22 PROBLEMY Z PRAWDOPODOBIEŃSTWEM Linda ma 31 lat. Jest pann ą. Jest otwarta i bardzo bystra. Uzyskała dyplom z filozofii. Jako studentka była bardzo zaanga ż owana w sprawy dyskryminacji i sprawiedliwo ś ci społecznej. Uczestniczyła w manifestacjach antynuklearnych. Poranguj nast ę puj ą ce stwierdzenia na temat Lindy, przyznaj ą c 1 dla stwierdzenia najbardziej prawdopodobnego i 8 dla najmniej prawdopodobnego. Linda jest nauczycielka w szkole podstawowej. Linda pracuje w ksi ę garni i ucz ę szcza na zaj ę cia Jogi. Linda jest aktywistka ruchu feministycznego. Linda jest pracownikiem socjalnym. Linda jest członkiem Ligi Głosuj ą cych kobiet. Linda obsługuje klientów w banku. Linda jest agentem ubezpieczeniowym. Linda obsługuje klientów w banku i jest aktywistk ą ruchu feministycznego.

23 PROBLEMY Z PRAWDOPODOBIEŃSTWEM Najbardziej znanym chyba badaniem demonstruj ą cym ludzkie problemy z rachunkiem prawdopodobie ń stwa jest „zadanie Lindy” (Tversky, Kahneman, 1983). Efekt zaobserwowany przez nich nazwany został w literaturze bł ę dem koniunkcji. Ludzie, kierowani stereotypem na temat ról społecznych (Davidson, 1995; Jacobs i Potenza, 1991) uznaj ą w znakomitej wi ę kszo ś ci (prawie 80% badanych) zdanie „h” za bardziej prawdopodobne ni ż zdanie „f”. Jest to oczywiste naruszenie zasad rachunku prawdopodobie ń stwa, gdy ż koniunkcja dwóch zdarze ń nie mo ż e by ć bardziej prawdopodobna ni ż którekolwiek ze zdarze ń składowych oddzielnie (bycie feministyczn ą pracownic ą banku nadal wymaga bycia pracownica banku!).

24 PROBLEMY Z PRAWDOPODOBIEŃSTWEM Innym znanym problemem z zakresu prawdopodobie ń stwa jest złudzenie gracza. W jego przypadku ludzie nie korzystaj ą z dost ę pnej racjonalnie wiedzy umo ż liwiaj ą cej rozró ż nianie prawdopodobie ń stwa układu zdarze ń od warunkowego prawdopodobie ń stwa wyst ą pienia którego ś ze składników zdarze ń pod warunkiem wyst ą pienia ju ż wszystkich pozostałych (Tyszka, 1999, 2010; Zielonka, 2003). We ź my za przykład rzuty monet ą. Prawdopodobie ń stwo wyrzucenia 10 z rz ę du orłów wynuci (1/2) 10 =0, ≈0, 1%. Wydaje si ę to słusznie nieprawdopodobne i takie zjawisko uznawane jest za niezwykłe i przyci ą ga uwag ę.

25 PROBLEMY Z PRAWDOPODOBIEŃSTWEM Ludzie maj ą c takie racjonalne zało ż enie, b ę d ą skłonni do stwierdzenia, ż e gdy wypadło ju ż 9 orłów z rz ę du to teraz wypadnie reszka. Dlaczego? Wła ś nie dla tego, ż e cały ci ą g wydaje im si ę mało reprezentatywny dla szeregu dziesi ę ciu losowa ń, stad nieprawdopodobny. Gdy jednak zastanowi ć si ę, jakie jest prawdopodobie ń stwo wyrzucenia orła, zakładaj ą c, ż e wypadło ju ż wcze ś niej 9 orłów, musimy u ż y ć wzoru na prawdopodobie ń stwo warunkowe, w którym: P(A|B) = P(AnB) / P(B). Podstawiaj ą c dane do wzoru, otrzymujemy: P(A|B)=(1/2) 10 /(1/2) 9= 1/2. Przedstawione wyliczenia dowodz ą, ż e prawdopodobie ń stwo wypadni ę cie orła jest takie s ą mo, jak reszki - mimo, ż e „oczywiste” wydaje si ę, ż e „czas ju ż na reszk ę ”.

26 PROBLEMY Z PRAWDOPODOBIEŃSTWEM zagadnienie wag decyzyjnych, wprowadzone na pole nauki przez Kahnemana i Tverskiego (1979; 1982). Zjawisko to odzwierciedla ludzk ą tendencj ę do nieadekwatnej oceny warto ś ci potencjalnych zysków i strat w sytuacji ryzyka. Teoretycznie warto ść zysku w sytuacji ryzyka nale ż y obliczy ć mno żą c potencjalny zysk przez prawdopodobie ń stwo jego zaj ś cia. Korzy ś c z (a) loterii o szansie 50% na wygran ą tysi ą ca złotych jest takie samo, jak (b) pewny zysk 500 złotych (A=1/2*1000=500 oraz B=1*500=500; zatem A=B).

27 PROBLEMY Z PRAWDOPODOBIEŃSTWEM Obserwowana u ludzi tendencja do zmiany wag decyzyjnych polega na systematycznym odchylaniu si ę szacowanych prawdopodobie ń stw (wag decyzyjnych) od ich realnych warto ś ci. Dla ni ż szych prawdopodobie ń stw funkcja wag przyjmuje warto ś ci ni ż sze ni ż odpowiadaj ą ce prawdopodobie ń stwa. Dla wy ż szych prawdopodobie ń stw funkcja wag przyjmuje warto ś ci wy ż sze ni ż odpowiadaj ą ce prawdopodobie ń stwa. Oznacza to, ż e ludzie wykazuj ą skłonno ść do zawy ż ania małych prawdopodobie ń stw i zani ż ania du ż ych (Zielonka, 2008).

28 PROBLEMY Z PRAWDOPODOBIEŃSTWEM W podawanym wcze ś niej przykładzie 84% badanych wybierało 500 izraelskich funtów wygranej (badanie przeprowadzono w Izraelu, Kahneman i Tversky, 1979). Rys. Funkcja wag decyzyjnych. Przejawem takich tendencji jest skłonno ść ludzi do wyboru loterii w stosunku do małego, ale pewnego zwyci ę stwa na przykład: A: 1:1000 szansa na wygranie $5000, B: pewna wygrana w wysoko ś ci $5. Wi ę kszo ść badanych opowiada si ę za opcj ą A, gdy ż przeceniaj ą obiektywnie niewielkie szanse wygrania du ż ej sumy. To zjawisko odpowiada za sukcesy licznych loterii (Plous, 1993).

29 IGNOROWANIE ALTERNATYWNYCH HIPOTEZ Przed tob ą znajduje si ę ci ą g pewnych słów. Mo ż esz zaproponowa ć kolejne ze słów, a uzyskasz odpowied ź, czy jest to poprawne słowo. Odnajd ź rz ą dz ą c ą tym ci ą giem reguł ę. Neurolog, pulmonolog, urolog. Zdecydowana wi ę kszo ść badanych podaje jako pierwsz ą „prób ę ” dowolny zawód medyczny w wersji m ę skiej. Utworzona na szybko hipoteza, jakby zasada rz ą dz ą ca brzmiała „zawody m ęż czyzn-lekarzy” powoduje, ż e badani generuj ą takie przykłady, które t ę hipotez ę mog ą potwierdzi ć. Strategia taka nazwana została konfirmacyjn ą strategi ą testowania hipotez (Wason, 1960, 1968) lub pozytywnym testowaniem (Klayman, Ha, 1987).

30 IGNOROWANIE ALTERNATYWNYCH HIPOTEZ Przyczyn ą bł ę dów w tym przypadku jest niedostateczna koncentracja na alternatywnych hipotezach, jako potencjalnych opcjach wyja ś niaj ą cych zaobserwowan ą prawidłowo ść. Racjonalny decydent poszukiwa ć powinien w przypadku takim jak w przytoczonym zadaniu takich zjawisk, które umo ż liwi ą mu odrzucenia przyj ę te na szybko hipotezy (negatywne testowanie, za: Klayman, Ha, 1987). Nale ż ałoby spróbowa ć albo z bardziej ogólnym zawodem (np. lekarz) albo z ż e ń sk ą wersj ą (dentystka) albo z zawodem z „zupełnie innej beczki” (np. ż ołnierz). Alternatywnie mo ż na poszukiwa ć odpowiedzi jeszcze szerzej, testuj ą słowa zdawałoby si ę niepowi ą zane (np. królik). Negatywne odpowiedzi utwierdzaj ą nas w słuszno ś ci naszej przyj ę tej roboczo hipotezy. Ludzie koncentruj ą si ę jednak jedynie na pierwszej, narzucaj ą cej si ę opcji i to j ą staraj ą si ę potwierdzi ć. (McKenzie, 1998), ludzie o ile potrafi ą skutecznie w teorii testowa ć hipotezy, to w realnych zadaniach posługuj ą si ę nimi nader rzadko. Wynika to wła ś nie z przyj ę cia jedynie jednej, najoczywistszej z alternatywnych hipotez.

31 PODOBIEŃSTWA MIĘDZY BŁĘDAMI SKĄPSTWA POZNAWCZEGO A LUK W WYPOSAŻENIU UMYSŁU. Niektóre z pojawiaj ą cych si ę fenomenów ludzkiego rozumowania mog ą wydawa ć si ę równie dobrze wyja ś nione zarówno przez koncepcj ę sk ą pca poznawczego jak i braku w wyposa ż eniu umysłowym. Kluczowym kryterium klasyfikacji tych bł ę dów do ró ż nych kategorii przez Stanovicha i zespół jest to, ż e aby bł ą d sklasyfikowa ć jako bł ą d zast ą pienia musi zaj ść przynajmniej próba „przelicytowania” wniosku skojarzeniowego (Evans, 2007, 2008; Stanovich 2004, 2008) alternatywnymi informacjami lub wyuczonymi regułami. Tak wi ę c człowiek musi ju ż wcze ś niej posiada ć te alternatywne informacje lub metody działania – w innym przypadku mówimy o braku odpowiedniego wyposa ż enia.

32 PODOBIEŃSTWA MIĘDZY BŁĘDAMI SKĄPSTWA POZNAWCZEGO A LUK W WYPOSAŻENIU UMYSŁU. Wraz z rozwojem poznawczym i nabywaniem nowych procedur bł ę dy braku wyposa ż enia zast ę powane s ą bł ę dami wynikaj ą cymi z nieu ż ycia tych procedur. Dobrze wyuczona reguła, ale nieadekwatnie zastosowana, klasyfikowana jest ju ż jako bł ę dne zast ą pienie – o którym b ę d ę pisał w nast ę pnym paragrafie. W obszarach, które nabyte reguły my ś lenia obejmuj ą coraz słabiej, nadal mamy do czynienia z bł ę dami braku odpowiedniego „oprogramowania”. Granica mi ę dzy bł ę dami sk ą pstwa poznawczego a braku odpowiedniego wyposa ż enia umysłu jest płynna i stale zmienia si ę wraz z nabywaniem przez ludzi nowych umiej ę tno ś ci. Przykładem takiego procesu, w którym przyczyny bł ę du lez ą na pograniczu braku dostatecznego zaanga ż owania a braku odpowiednich procedur s ą bł ę dy nieudanych zast ą pie ń.

33 Nieudane zastąpienia (override failures) to zjawisko polegaj ą ce na nieudanym zast ą pieniu wniosków skojarzeniowych, automatycznych, racjonalnymi wnioskami. Mówi ą c pro ś ciej, mimo, ż e problem jest analizowany formalnie, to wniosek wyprowadzony na tej podstawie przegrywa w konkurencji z wnioskiem wynikaj ą cym z u ż ycia innych alternatywnych metod (czyli posłu ż enia si ę innymi modułami, słu żą cymi teoretycznie do analizy innego typu danych). Grupa takich bł ę dów jest szczególnie liczna, zawiera w sobie mi ę dzy innymi: efekt tre ś ci przekona ń (belief bias), ignorowanie wspólnego mianownika (denominator neglect) czy problemy zwi ą zane z samokontrol ą, takie jak niezdolno ść do odraczania gratyfikacji

34 Nieudane zastąpienia (override failures) Badani cz ę sto zdaj ą sobie spraw ę, ż e ich działania oparte s ą na irracjonalnych podstawach, mimo to decyduj ą si ę na podtrzymanie swojej decyzji. Poni ż ej pokrótce omówi ę wspomniane tendencyjno ś ci. Przykładem takiego nieudanego zast ą pienia jest złudzenie Mullera-Layera, w którym mimo ż e wiemy, i ż odcinki s ą równej długo ś ci, nadal spostrzegamy jeden z nich jako dłu ż szy (por. rozdział dotycz ą cy modułowo ś ci umysłu).

35 EFEKT TREŚCI PRZEKONAŃ (BELIEF BIAS). Efekt tre ś ci przekona ń polega na uznawaniu za poprawne raczej tych wniosków, które s ą zgodne z posiadan ą wiedz ą ni ż tych, które s ą prawomocne formalnie. Wnioskowania te prezentowano w formie prawomocnej i nieprawomocnej, a ka ż de z nich w wariancie wiarygodnym i niewiarygodnym. Zadaniem badanych było oceni ć to, czy wniosek jest koniecznie prawdziwy, przy zało ż eniu, ż e przesłanki s ą prawdziwe. Badani preferowali oczywi ś cie zarazem prawomocne i prawdziwe wnioski. Gdy jednak wnioski były albo nieprawomocne i zarazem wiarygodne albo niewiarygodne, ale prawomocne, badani preferowali te nieprawomocne (67 vs 53 wskazania). Wcze ś niejsza wiedza na temat przebiegu analizowanych relacji mo ż e zarówno facylitowa ć jak i interferowa ć z poprawno ś ci ą oceny niezawodno ś ci logicznej wniosku (por Białek, 2010; Stanovich i inni, 2008).

36 IGNOROWANIE WSPÓLNEGO MIANOWNIKA (DENOMINATOR NEGLECT) dwie urny do losowania: jedna z nich zawierała 9 białych i jedn ą czarna kulk ę ; druga urna zawierała 92 białe i 8 czarnych kulek. Uczestnicy badania mogli dosta ć dolara, gdy wylosowana zostanie czarna kulka – ich decyzja: losowa ć z pierwszej czy drugiej urny? Wi ę kszo ść badanych post ą piła racjonalnie – losowała z pierwszej urny o 10-procentowej szansie wygranej (60-70% badanych dokonywała takiego wyboru). Zaskakuj ą ce jest jednak, ż e prawie co trzeci badany wybrał drug ą urn ę : o mniejszej szansie wygranej, ale o wi ę kszej liczbie kul wygrywaj ą cych. Prawie ka ż dy z tej grupy zdawał sobie spraw ę z mniejszego prawdopodobie ń stwa wygranej w wskazanej przez siebie urnie, ale mimo to podtrzymywał swoj ą decyzj ę. Podsumowuj ą c efekt ignorowania wspólnego mianownika polega na przecenianiu cz ę sto ś ci wyst ą pienia jakiego ś zjawiska nad jego cz ę stotliwo ść. Klaczynski (2001). Osoby, które poddał badaniu miały do wyboru dwie urny: a) 1 wygrywaj ą ca kula na 10 w urnie oraz b) 10 wygrywaj ą cych na 100. Badani mogli wskaza ć, któr ą urn ę preferuj ą lub zaznaczy ć, ż e nie ma znaczenia, z której b ę d ą losowa ć (poprawny wniosek). Wskazanie urny B ś wiadczyło o ignorowaniu wspólnego mianownika, i takiego wskazania dokonywała wi ę kszo ść badanych

37 PROBLEMY SAMOKONTROLI WYNIKAJĄCE Z IGNOROWANIA WNIOSKÓW FORMALNYCH. polegaj ą one na zast ę powaniu racjonalnych, poprawnych formalnie wniosków przez irracjonalne, wynikaj ą ce ze specyficznego my ś lenia. Badacze wykazuj ą, ż e niektóre osoby systematycznie zniekształcaj ą ocen ę sytuacji korzystaj ą c z irracjonalnych wniosków, jak cho ć by złudzenie gracza. Złudzenie to polega na traktowaniu niepowi ą zanych zdarze ń za zale ż ne, na przykład po pi ę ciokrotnym wypadni ę ciu koloru czarnego w ruletce ludzie s ą dzi ć b ę d ą, ż e „teraz czas na czerwony”, bo czarny „ju ż si ę nawypadał”. W powszechnym odczuciu bardziej prawdopodobne jest w opisanej sytuacji wyst ą pienie jednego ze zjawisk (czerwonego), mimo ż e prawdopodobie ń stwo obu wynosi nadal 50%. Działania osób uzale ż nionych od hazardu cz ę sto sterowane s ą przez procesy irracjonalne, a dopiero pó ź niej racjonalizowane (por. Coventry i Norman, 1998).

38 PROBLEMY SAMOKONTROLI WYNIKAJĄCE Z IGNOROWANIA WNIOSKÓW FORMALNYCH. W materiale w TV na temat zakazu hazardu (problem legalizacji kolejnych automatów do gier) jeden z graczy wypowiadał si ę, ż e gra na automatach to „długotrwała i kosztowana inwestycja”, która tylko dzi ę ki jej kontynuacji mo ż e doprowadzi ć do zysku. Wła ś nie taki sposób my ś lenia badacze rozumowania okre ś laj ą nieudanym zast ą pieniem, w którym jasne i racjonalne przesłanki o losowym charakterze gry zast ą pione s ą ż yczeniowym przekonaniem, ż e w ko ń cu musi si ę uda ć. Nie ma w ą tpliwo ś ci, ż e w ludzie posiadaj ą mo ż liwo ść generowania racjonalnych wniosków na temat szkodliwo ś ci swojego nałogu (palacze, alkoholicy itp.), mimo ż e swojego zachowania na nich opieraj ą. Mamy tu zatem do czynienia z analogicznym do wcze ś niej opisywanych problemów przetargu mi ę dzy racjonalnymi wnioskami a intuicj ą, przeczuciem czy podobnymi mechanizmami sterowania zachowaniem.

39 BŁĘDY WYNIKAJĄCE Z WADLIWOŚCI WYPOSAŻENIA UMYSŁU. Wbrew powszechnym przekonaniom, nabywanie wyspecjalizowanych zdolno ś ci poznawczych nie zawsze prowadzi do racjonalizacji funkcjonowania poznawczego człowieka. Istniej ą zarówno bł ę dne mechanizmy, jak i nieadaptacyjne struktury, które w praktyce utrudniaj ą realizacj ę zamierzonych przez podmiot celów. W skład tej grupy mechanizmów wchodz ą : mechanizmy wył ą czaj ą ce ewaluacj ę, my ś lenie egocentryczne czy kulturowo uwarunkowane, nieadaptacyjne przekonania. Kolejn ą podgrup ą jest samowiedza i naiwne teorie psychologiczne. Na te teorie składaj ą si ę zarazem: bł ę dna wiedza na temat cech ludzkich, zdolno ś ci oraz procedur, jakimi kieruje si ę umysł jak i brak odpowiedniej wiedzy, na przykład na temat zdolno ś ci adaptacji do zarówno pozytywnych jak i negatywnych zdarze ń

40 BŁĘDY MYŚLENIA EGOCENTRYCZNEGO Kruger i Clement(1994) oszacowa ć, jaka jest proporcja czerwonych i niebieskich ż etonów w urnie, zawieraj ą cej 700 sztuk ż etonów. Prawdopodobie ń stwo ka ż dego układu jest w teorii równe (mo ż e by ć zarówno 100% czerwonych, jak i 100% niebieskich; mo ż e tez by ć ka ż da dowolna proporcja). Nast ę pnie badani mieli korygowa ć swoje przypuszczenia na temat ż etonów po wylosowaniu 1 niebieskiego ż etonu. Nast ę pnie losowano 3 niebieskie i ostatecznie 20 niebieskich. Badani po ka ż dym z tych trzech etapów (1, 3 i 20 losowa ń ) mieli podawa ć swoje przypuszczenia co do proporcji ró ż nokolorowych ż etonów w urnie.

41

42 BŁĘDY MYŚLENIA EGOCENTRYCZNEGO Jednym z znanych przykładów dla bł ę dów my ś lenia egocentrycznego jest złudzenie jednomy ś lno ś ci (consensus bias). Polega ono na przyj ę ciu własnego punktu widzenia za dominuj ą cy w ś wiecie. Prawidłowym, racjonalnym działaniem jest uwzgl ę dnienie ładunku informacyjnego losowa ń oparte na regule Bayesa. Pierwsze losowanie niesie ze sob ą najwi ę kszy ładunek informacyjny, wymagaj ą cy najwi ę kszego dostosowania prawdopodobie ń stw a priori i a posteriori. Zmiany prawdopodobie ń stwa wyst ę powania poszczególnych ż etonów wraz z kolejnym losowaniem jest coraz mniejsze, gdy ż ro ś nie próbka, na której ustalano empirycznie prawdopodobie ń stwo.

43 BŁĘDY MYŚLENIA EGOCENTRYCZNEGO Badani jednak wykazywali tendencj ę do odwrotnego zachowania – im wi ę cej dostarczano im dowodów, tym ch ę tniej ż egnali si ę z własnym wst ę pnym przypuszczeniem (nale ż y pami ę ta ć, ż e nieopartym na ż adnym realnych przesłankach). Krzywa reprezentuj ą ca proporcj ę niebieskich ż etonów do czerwonych rosła wi ę c zbyt wolno w stosunku do dostarczanych informacji, co uwarunkowane było przyj ę ciem własnej hipotezy i rozpatrywanie problemu z jej perspektywy.

44 MECHANIZMY WYŁĄCZAJĄCE EWALUACJĘ Organizmy jednak tylko w wyj ą tkowych sytuacjach generuj ą absolutnie pewne wnioski, zdecydowana wi ę kszo ść wniosków opiera si ę jedynie na wi ę kszej lub mniejszej szansie prawdziwo ś ci. Nadmiernie krytyczne procesy ewaluuj ą ce my ś lenie mogłyby w du ż ej mierze sparali ż owa ć działania suboptymalnych procesów poznawczych. St ą d organizm wyposa ż ył si ę w „oprogramowanie”, które blokuje procesy ewaluacyjne – czy to poprzez gro ź b ę kary za kwestionowanie poprawno ś ci wyposa ż enia umysłu, czy poprzez nagradzanie niekwestionowania wiary w poprawno ść owego wyposa ż enia (Stanovich, 2004, 2008). Umysł udaremnia tak ż e procesy samo-ewaluacji poprzez interpretowanie umysłu jako niefalsyfikowalnego (Dennett, 1995). Kosztem utrzymania mózgu w działaniu jest godzenie si ę na jego niedoskonałe funkcjonowanie i utrudnienia w jego udoskonalaniu.

45 MECHANIZMY WYŁĄCZAJĄCE EWALUACJĘ Poronin (2006) pisze, ż e ludzie s ą gł ę boko przekonani, ż e odkryliby nieracjonalno ść własnych procesów poznawczych po prostu poprzez introspekcj ę. W rzeczywisto ś ci zdecydowana wi ę kszo ść tendencyjno ś ci poznawczych przebiega nie ś wiadomie i nie jest dost ę pna introspekcji. Mało tego, im umysł bardziej jest obci ąż ony (biased), tym wi ę ksze ma przekonanie o własnej niezawodno ś ci. Informacja o niedost ę pno ś ci prawdziwego przebiegu wewn ę trznych procesów wydaje si ę prawdziwa w ś wietle modułowej koncepcji umysłu, jednak intuicyjna (naiwna) psychologia preferuje introspekcj ę jako metod ę zdobywania wiedzy o własnych wewn ę trznych procesach i mechanizmach. Skoro zatem introspekcyjnie nie mamy mo ż liwo ś ci odkrycia własnych tendencyjno ś ci, jeste ś my gł ę boko przekonani o spójno ś ci i niezawodno ś ci własnych procesów poznawczych.

46 BŁĘDY POZNAWCZE O MIESZANEJ STRUKTURZE PRZYCZYNOWEJ Nie wszystkie opisane w literaturze bł ę dy poznawcze daj ą si ę łatwo zaklasyfikowa ć do której ś z czterech wymienionych wcze ś niej kategorii bł ę dów. Jak wspomniano ju ż wcze ś niej, istniej ą powa ż ne problemy by niektóre bł ę dy zaklasyfikowa ć odpowiednio jako luki w wyposa ż eniu umysłu lub bł ę dy sk ą pstwa poznawczego. Ale nie tylko w odpowiednim zaklasyfikowaniu bł ę dów tkwi problem. Niektóre z nich maj ą mieszany charakter, wynika ć mog ą z nakładaj ą cych si ę na siebie dwóch lub wi ę cej rodzajów opisanych wcze ś niej bł ę dów. Poni ż ej omówi ę pokrótce tak ż e t ę grup ę bł ę dów poznawczych, w której skład wchodz ą : naiwne teorie psychologiczne, ś lepota na własn ą tendencyjno ść, bł ę dy zadania selekcyjnego Wasona, myside bias, bł ę dy przewidywania afektywnego oraz konfirmacji własnego stanowiska (confirmation bias).

47 NAIWNE TEORIE PSYCHOLOGICZNE Naiwne teorie psychologiczne opisuj ą wiedz ę i przekonania, jakie ludzie ż ywi ą na temat swoich umysłów. Na to składa si ę zarówno niewiedza na temat na przykład zdolno ś ci umysłu do radzenia sobie z nieprzyjemnymi zdarzeniami, a przez to przeszacowywania ich negatywnych skutków (Kahneman, Tversky, 1979). Ale naiwna samowiedza to nie tylko brak odpowiednich informacji, ale tak ż e posiadanie nieprawdziwych informacji. Przykładów tego typu przekona ń mo ż na znale źć wiele, wymieni ć w ś ród nich warto cho ć by to, ż e ludzie s ą przekonani o znajomo ś ci przyczyn swoich własnych zachowa ń, a wiele z zachowa ń ludzkich ma jednak przyczyny niedost ę pne ś wiadomo ś ci (Nisbett, Wilson, 1977). prze ś wiadczenie o znajomo ś ci swojego własnego umysłu oraz o tym, ż e o ile inni mog ą by ć ska ż eni tendencyjno ś ciami, o tyle nasz własny umysł jest od nich stosunkowo wolny (Pronin, 2006). Tak wi ę c w zwi ą zku ze swoim mieszanym charakterem naiwne teorie s ą kontaminacj ą braków wyposa ż enia umysłu oraz bł ę dów w nim.

48 Zadanie selekcyjne Wyobra ź sobie tali ę kart, na których z jednej strony s ą litery alfabetu łaci ń skiego, a z drugiej strony liczby naturalne. Chcemy wybra ć z talii karty, które spełniały b ę d ą nast ę puj ą cy warunek: „Je ś li z jednej strony karty jest samogłoska, to z drugiej jej strony jest liczba parzysta. Wska ż te karty, które musisz odkry ć, aby przekona ć si ę, czy w ś ród nich powy ż sza reguła jest złamana.” Na stole widzisz nast ę puj ą ce cztery karty wyci ą gni ę te z talii:

49 Zadanie selekcyjne Badani w zdecydowanej wi ę kszo ś ci decyduj ą si ę sprawdzi ć karty, zawieraj ą ce A i 6. Jest to bł ą d, gdy ż sprawdzanie „6” nie wnosi niczego warto ś ciowego do weryfikacji hipotezy. Gdyby po drugiej stronie była samogłoska, to zdanie:, „je ś li z jednej strony karty jest samogłoska, to z drugiej jej strony jest liczba parzysta” jest prawdziwe. Z kolei spółgłoska po drugiej stronie, nadal nie podwa ż a hipotezy, gdy ż w ż aden sposób w weryfikowanym zdaniu nie powiedziano, ż e liczba parzysta mo ż e wyst ą pi ć tylko i wył ą cznie po samogłosce. Jest to znany bł ą d, zwi ą zany z tabel ą prawdziwo ś ci implikacji, w której ludzie traktuj ą implikacj ę, jako implikacj ę materialn ą (zamiast je ś li p to q, badani analizuj ą zdania q wtedy i tylko wtedy, gdy p). Prawidłowym rozwi ą zaniem jest poszukanie tych opcji, które jako jedyne daj ą fałszyw ą implikacj ę, czyli p oraz ~q. W tym zadaniu nale ż y odwróci ć zatem karty A i 9.

50

51 MYSIDE BIAS Kolejnym zło ż onym bł ę dem poznawczym jest „myside bias”. W klasycznym eksperymencie Barona (1991), badanym dzieciom zaprezentowano nast ę puj ą c ą historyjk ę : „Dziecko grozi, ż e nie odrobi pracy domowej, je ś li sprawy nie potocz ą si ę po jego my ś li. Gdy nadchodzi czas spełnienia gro ź by dziecko chce mimo wszystko zrobi ć prac ę domow ą. Czy powinien spełni ć gro ź b ę ?” Badane dzieci zach ę cono dodatkowo, do przeanalizowania kolejnych argumentów, dotycz ą cych danej historyjki: „Powiedz mi, czy s ą dzisz, który z argumentów popiera nierobienie pracy domowej, a który skłania do jej odrobienia? Potem powiedz, czy jest to dobry czy zły argument. Naprawd ę chcesz zrobi ć prac ę domow ą Je ś li zrobisz prace domow ą, rodzice nie uwierz ą wi ę cej w twoje gro ź by Je ś li nie zrobisz pracy domowej b ę dziesz miał kłopoty w szkole”

52 MYSIDE BIAS Myside bias polegał na takim przekształcaniu argumentu, aby potwierdzał przyj ę te przez dziecko stanowisko. Tendencja do manipulowania argumentami mogłaby tak ż e polega ć na uznawaniu argumentów popieraj ą cych własne stanowisko za dobre, podczas gdy argumentów przeciwnych, jako złe. Wyja ś nienie zaobserwowanego przez Barona zjawiska jest po raz kolejny zło ż one: bł ę dne oprogramowanie umysłu wywołuje egocentryczne przekonanie, ż e ś wiat kr ę ci si ę wokół nich. Jednak tak ż e przyjmowanie narzuconego punktu widzenia mo ż e by ć przyczyn ą omawianego bł ę du. „Ludzie pracuj ą na modelu sytuacji, który jest najłatwiejszy do stworzenia; a jaki mógłby by ć łatwiejszy ni ż ten, oparty na naszych poprzednich do ś wiadczeniach i przekonaniach?” (Stanovich i inni, 2008, s. 266). Nale ż y odró ż ni ć jednak motywacj ę do rozpatrywania problemów z własnej perspektywy od tej, motywowanej oszcz ę dno ś ci ą poznawcz ą. Ta druga strategia, mimo ż e czasem prowadzi ć mo ż e do wniosków pokrywaj ą cych si ę z pierwsz ą, wykorzystuje jednak modele sytuacji problemowej widziane tylko z własnego punktu widzenia jedynie, gdy s ą one najłatwiej dost ę pne i najekonomiczniejsze.

53 BŁĘDY PRZEWIDYWANIA AFEKTYWNEGO Ludzie s ą zaskakuj ą co słabi w przewidywaniu swoich przyszłych stanów emocjonalnych oraz ich nat ęż enia (Kahneman, Dierner i Schwarz, 1999). Podejmujemy decyzje, które okazuj ą si ę by ć nietrafne wła ś nie z tego powodu, ż e nie jeste ś my wstanie oceni ć ich przyszłego ładunku afektywnego. Stanovich (2008) podaje przykład przeceniania negatywnych skutków swoich czynów, co w efekcie mo ż e blokowa ć działanie. W swoich naiwnych teoriach na temat ludzkiej psychiki cz ę sto nie doceniamy naszych zdolno ś ci obronnych i adaptacyjnych. Cz ę sto przecie ż automatycznie wmawiamy sobie, ż e ta wymarzona do niedawna praca wcale nie jest taka ciekawa, i tak naprawd ę wcale jej nie chcieli ś my (tak ż e w ekonomii mamy do czynienia z pochodnym temu zjawiskiem, kwa ś nymi winogronami Elstera; Mongin, 1999).

54 BŁĘDY PRZEWIDYWANIA AFEKTYWNEGO Kolejnym problemem w przewidywaniu swoich przyszłych stanów emocjonalnych jest przyjmowanie narzuconej perspektywy. Fani dru ż yn przeceniaj ą na przykład swoj ą rado ść po wygranym meczu w dwa dni po jego odbyciu (Doli ń ski, 2008). Oceniaj ą oni swój stan jedynie z na ś wietlonej perspektywy wygranego meczu, nie bior ą c pod uwag ę ukrytych alternatywnych zdarze ń, które mog ą wpłyn ąć na ich samopoczucie w tym s ą mym czasie.

55 Zieonka/W ą sowicz-Kiryło Racjonalność a decyzje finansowe

56 Heurystyka zakotwiczenia (Stephan, Kiell, 2000) DAX (z 21 mscy) oszacuj na 12 mcy w przód, czy A) spadnie poni ż ej 4500pkt B) przekroczy 6500 pkt Oszacowania: 5765 (a) i 5930 (b)

57 Fejming Otrzymujesz 200 zł, oraz: A) dostajesz dodatkow ą 100 B) 50% szans na 200 Otrzymujesz 400zł, oraz A) oddajesz 100 B) 50% szans na strate 200 Kupiłe ś 100 akcji po 20 zł, które staniały do 10. Firma ta zainwestowała – jak inwestycja si ę uda (cena wraca do 20), jesli nie to cena spada do 0. Co wybierasz?

58 Księgowanie mentalne Bilet do kina kosztuje 10 zł, a id ą c do kina A) zgubiłe ś bilet B) zgubiłe ś 10 zł przeznaczone na ten bilet Czy kupisz bilet w kasie? Zdecydowana przewaga „B”

59 Księgowanie mentalne Rozdzielaj zyski Ł ą cz straty Ł ą cz mał ą strate z duzym zyskiem Oddziel mały zysk od du ż ej straty

60 Prawdopodobieństwo Heurystyka reprezentatywno ś ci (LINDA) Dlaczego inteligentne kobiety ch ę tnie wychodz ą za mniej inteligentnych od siebie facetów? Regresja do ś redniej! Złudzenie gracza Heurystyka dost ę pno ś ci Przewidywanie afektywne (iluzja optymizmu) Nadmierna pewno ść siebie Złudzenie kontroli


Pobierz ppt "Michał Białek Racjonalność. Rozwój wiedzy o racjonalności Co to znaczy racjonalnie działa ć ? Problem koszyka i dwóch losowa ń. Pascal – suma wszystkich."

Podobne prezentacje


Reklamy Google