Pobieranie prezentacji. Proszę czekać

Pobieranie prezentacji. Proszę czekać

Historia prawa małżeńskiego osobowego, rodzinnego i opiekuńczego konspekt opracowany na podstawie: 1/ W. Uruszczak, Historia państwa i prawa polskiego,

Podobne prezentacje


Prezentacja na temat: "Historia prawa małżeńskiego osobowego, rodzinnego i opiekuńczego konspekt opracowany na podstawie: 1/ W. Uruszczak, Historia państwa i prawa polskiego,"— Zapis prezentacji:

1 Historia prawa małżeńskiego osobowego, rodzinnego i opiekuńczego konspekt opracowany na podstawie: 1/ W. Uruszczak, Historia państwa i prawa polskiego, t. I, wyd. II, Wolters Kluwer / S. Płaza, Historia prawa w Polsce na tle porównawczym, cz. I, Kraków / S. Płaza, Historia prawa w Polsce na tle porównawczym, cz. II, Kraków / J. Bardach, Z. Leśnodorski, M. Pietrzak, Historia ustroju i prawa polskiego, wyd. V, Lexis Nexis 6/ S. Płaza, Historia prawa w Polsce na tle porównawczym, cz. III, Kraków 2001 Konspekt jest pomocą dydaktyczną, nie zastępuje podręcznika, wykładu i ćwiczeń, w szczególności nie zawiera wszystkich informacji zamieszczonych w zalecanym podręczniku.

2 Prawo przedrozbiorowe

3 Prawo małżeńskie osobowe 1 Reguluje stosunki osobowe między małżonkami Od XIII w. charakter wyznaniowy Świecka forma zawarcia małżeństwa (wczesne średniowiecze) -Zawarcie poprzez: pożycie, porwanie (skargi na synodzie wrocławskim w 1248 r. legata papieskiego), kupno (umowa realna, przekształcenie w kupno władzy, później z ceny kupna wykształca się wiano) -Dozwolona poligamia, snochactwo, lewirat, zakaz endogamii -Zmówiny (późniejsze zaręczyny, sponsalia de futuro): ustalenie stron, terminu, warunków majątkowych, wzajemne prezenty (obrączka od przyszłego zięcia, różdżka od przyszłego teścia) – traktowane jako zakład (vadium); kary za zerwanie -Zdawiny; przenosiny, pokładziny

4 Prawo małżeńskie osobowe 2 Kościelna forma zawarcia małżeństwa Wpływ Kościoła katolickiego: monogamia, małżeństwo in facie ecclesiae; consensus facit nuptias, teoretycznie nie wystarczają zmówiny (sponsalia de futuro), ale uznaje się zmówiny + pożycie fizyczne; od 1215 r. obowiązkowe trzykrotne zapowiedzi i świadkowie (szlachta wywalczyła zawieranie ślubu w domu i brak zapowiedzi) Do XVI w. małżeństwa świeckie akceptowane przez Kościół jako ważne ale tajemne Od 1577 w Polsce obowiązują uchwały dekretu Tametsi – obowiązkowa forma zawarcia małżeństwa przed właściwym plebanem i dwoma świadkami pod rygorem uznania za małżeństwo tajemne = nieważne; egzamin przedślubny ze znajomości katechizmu; dopuszczalna separacja, przywilej Pawłowy (dozwolenie nowego małżeństwa w przypadku konwersji na chrześcijaństwo), dyspensa papieża od małżeństwa zawartego lecz niedopełnionego [mniejsze rygory nierozerwalności w innych wyznaniach] Małżeństwo poddanych 1511 konstytucja: zakaz uzależniania małżeństwa poddanego od zgody pana, w praktyce jednak pobierane opłaty

5 Prawo małżeńskie osobowe 3 Ważność małżeństwa w prawie kościelnym Przeszkody małżeńskie w średniowieczu wiek, pokrewieństwo (w linii bocznej 7 stopień, zawsze w linii prostej), powinowactwo, pokrewieństwo duchowe, śluby zakonne, porwanie kobiety wbrew jej woli, odmienność wyznania, impotencja Uzupełnienie przeszkód w okresie nowożytnym wiek [prawo polskie K12, M15], pokrewieństwo (w linii bocznej 4 stopień, zawsze w linii prostej), powinowactwo, pokrewieństwo duchowe, adopcja, śluby zakonne, wyższe święcenia duchowne, pozostawanie w małżeństwie, cudzołóstwo porwanie kobiety wbrew jej woli, odmienność wyznania, impotencja; od niektórych możliwa dyspensa papieża Wady konsensusu małżeńskiego w średniowieczu błąd co do osoby, przymus, brak świadomości (choroba umysłowa, niedorozwój); zabezpieczająca funkcja trzykrotnych zapowiedzi (oprócz rycerstwa), nierozerwalność, możliwe stwierdzenie nieważności Uzupełnienie wad konsensusu w okresie nowożytnym błąd co do osoby, przymus, brak świadomości (choroba umysłowa, niedorozwój); zabezpieczająca funkcja trzykrotnych zapowiedzi (oprócz rycerstwa), nierozerwalność, możliwe stwierdzenie nieważności

6 Prawo małżeńskie osobowe 4 Ważność małżeństwa w prawie świeckim Prawo litewskie – różność pochodzenia społecznego Prawo polskie – faktyczną przeszkodą brak zgody rodziców i gorsza sytuacja dzieci z małżeństw z plebejkami Utrudnianie ponownego zamążpójścia wdowom Rozwiązanie małżeństwa Prawo świeckie – Polska do XIII w. rozwód; obopólna zgoda albo oddalenie przez męża (cudzołóstwo, bezpłodność, nastawianie na życie męża – w przypadku nieudowodnienia zemsta rodziny i odszkodowanie za porzucenie); proskrypcja męża Prawo kościelne – stopniowo wprowadzenie w życie zasady nierozerwalności; możliwość dyspens od małżeństwa zawartego niedopełnionego; przywilej Pawłowy Kościół protestancki i prawosławny szeroki katalog przesłanek rozwodu W Kościele katolickim możliwość separacji Problem właściwości sądowej Problem relacji mąż-żona

7 Prawo rodzinne 1 Regulacje głównie normy moralne i obyczajowe Szeroka regulacja w projekcie kodeksu z 1778 r. (wpływy oświeceniowe) Podstawowe terminy: pokrewieństwo w linii prostej, pokrewieństwo w linii bocznej, stopień pokrewieństwa (wg komputacji rzymskiej liczba urodzeń z obu stron, w komputacji kanonicznej liczba urodzeń z jednej strony) Władza matki -W prawie średniowiecznym do 7 roku życia -W projekcie kodeksu 1778 novum: rządy ojca i matki Władza ojca -Wczesne średniowiecze: prawo sprzedaży dziecka -Stale prawo karcenia dzieci -Koniec władzy wobec synów wraz z ich dojrzałością; zakaz używania do tego momentu osobnej pieczęci = brak zdolności do czynności prawnych (SKW filii cum patribus una persona iuris fictione censentur] -Wydzielenie dóbr dla synów: ok. 20 lat jeśli żonaci ojciec wydziela majątek po zmarłej matce – bona materna, jeśli ojciec jest marnotrawcą, to gdy syn ma 15 lat; samodzielne rozporządzanie dobrami gdy 24 lata; syn samodzielnie dysponuje majątkiem zdobytym i wysłużonym (peculium castrense et quasi castrense) Wydział (nadanie gruntu) i wymowa (dożywocie) w prawie wiejskim – przed księgami wiejskimi

8 Prawo rodzinne 2 Dzieci prawe i nieprawe -Bękart, wyleganiec, pokrzywnik; pogarszanie ich sytuacji pod wpływem nauki Kościoła (nie wchodzą do rodziny ojca, nie dziedziczą po nim nazwiska i majątku, nie dziedziczą szlachectwa) -Rodzaje legitymacji: do 1578 r. per subsequens matrimonium = przez późniejsze małżeństwo (także w prawie kanonicznym oraz prawo króla -Konstytucja 1578 (potwierdzona 1635) kasuje ww. metody legitymacji, wymagana uchwała sejmu ponownie per subsequens matrimonium ale bez nabycia praw szlacheckich -Król miał stale prawo legitymacji w prawie miejskim Adopcja -W Polsce już XIII w.; często adopcja zięcia celem przekazania nieruchomości, rzadko w prawie miejskim -Okres nowożytny głównie celem przekazania nieruchomości, bez zrywania więzi adoptowanego ze swą rodziną naturalną, nazwisko adoptującego przejmuje w chwili jego śmierci -Za zgodą krewnych przysługuje także kobiecie -Akt odwołalny -Adopcja do herbu (bez praw majątkowych celem nobilitacji), zakazana 1616 r. -Rzadka adopcja braterska – w istocie ustalenie wzajemnego dziedziczenia

9 Prawo opiekuńcze 1 Opieka nad nieletnimi -Pierwotnie w interesie majątku rodziny, okres nowożytny większa uwaga na osobie pupila -Opieka to uprawnienie krewnych, prawo do udziału w dochodzie z majątku pupila -Rodzaje opieki: testamentowa (tutela testamentaria, ojcowska); ustawowa (tutela legitima, przyrodzona, naturalna); urzędowa (gdy brak opiekuna testamentowego lub ustawowego -Opieka testamentowa w prawie ziemskim uregulowana w Statucie Warckim 1423 r.: prawo ojca do wskazania nawet osoby spoza krewnych; możliwość ustanowienia przed: król, urząd ziemski lub grodzki, gdy niebezpieczeństwo śmierci przed szlachcicem + dygnitarzem ziemskim, także przed notariuszem publicznym -W średniowiecznym prawie ziemskim opieka naturalna przynależy wdowie, ewentualnie krewnym po mieczu i w dalszej kolejności po kądzieli; w Małopolsce XV-XVI niekiedy osoba opiekuna wyznaczana w drodze licytacji, to tzw. lotunek -Opieka urzędowa: do poł. XVII w. opiekuna wyznacza król, później sąd grodzki albo ziemski, król jako władza nadopiekuńcza -Tendencje w projektach kodeksów z 1778 r. i Stanisława Augusta Poniatowskiego: opieka jako sprawa społeczna

10 Prawo opiekuńcze 2 Obowiązki opiekuna w prawie ziemskim w okresie nowożytnym: obowiązek sporządzenia na początku opieki inwentarza do rozliczeń -Zakaz alienacji i obciążania dóbr opiekuna bez zgody sejmu -Sąd pozbawia opieki w przypadku nienależytego wykonywania obowiązków -W przypadku zwłoki z wydaniem za mąż 18 letniej szlachcianki, może ona zwrócić się do krewnych albo króla o wydanie za mąż wynagrodzenie 10% dochodu z dóbr pupila -Obowiązek corocznych sprawozdań Opieka w prawie miejskim (zob. także ksero z Tytułów Bartłomieja Groickiego) -Obowiązkowy inwentarz -Opiekuna wyznacza urząd miejski (rada) -Tworzone są urzędy opiekuńcze -Z upływem czasu zwiększa się rola opieki testamentowej

11 Prawo opiekuńcze 3 Opieka w prawie wiejskim -Rzadko inwentarze -Wyznacza rodzic, urząd wiejski (sołtys z ławą) albo właściciel wsi Kuratela -Opieka nad dorosłymi, termin z prawa rzymskiego -Ciężko chorzy fizycznie i psychicznie, upośledzeni, starcy, marnotrawcy, od XVI w. osoby w wieku sprawnym lecz przed pełną dojrzałością -Ustanawiali podopieczni lub na wniosek rodziny, król wyznacza dla marnotrawcy -Kurator asystuje w sprawach przekraczających zwykły zarząd, w przypadku niedołężnych osób także świadczy niezbędną pomoc

12 Prawo w kodeksach zaborczych

13 Osobowe prawo małżeńskie 1 Najstarsze wyłomy od systenu wyznaniowego: Ehepatent 1783, PPK 1794 dwoistość: umowa i sakrament system mieszany System laicki. F konstytucja 1791, dekret 1792 małżeństwa przed urzędnikiem świeckim, rozwód; w D od 1875, BGB 1896 System mieszany (świecko-wyznaniowy). 1783, kodeks józefiński dla Galicji z 1787, ABGB, PPK, Królestwo Polskie ; umowa cywilna ale z uwzględnieniem norm wyznaniowych: ważność, separacja i rozwód wg cywilnego, ślub w świątyni, zakaz rozwodów dla katolików PPK Żydzi i niechrześcijanie mogą zawrzeć przed sądem A od II poł XIX w. nieuznane wyznania i bezwyznaniowcy śluby cywilne; tzw. małżeństwo cywilne z konieczności gdy duchowny odmawia z powodu, którego nie ma w prawie cywilnym GB, I, E – wybór formy wyznaniowa albo świecka System wyznaniowy – ZP, od 1836 KP prawo o małżeństwach; przepisy państwa dostosowane do wyznaniowych; sądy właściwe wyznaniowe, zawarcie tylko wyznaniowe, bezwyznaniowcy nie mogą ślubów cywilnych

14 Osobowe prawo małżeńskie 2 Zawarcie małżeństwa – KP do 1825 duchowni, najpierw dokonują aktu stanu cywilnego, następnie asystują przy ślubie wyznaniowym, dwa typy ksiąg; PPK najwięcej przeszkód: zrywające (nieważność i karalność np. bigamia, różnica stanu, zdrada małżeńska w poprzednim małżeństwie jako przyczyna rozwodu) i wstrzymujące (upoważnia stronę do skargi o nieważność, np. małżeństwo między przyspasabiającym a przysposobionym, przymus, podstęp, omyłka, brak wieku; ujawnienie przeszkody przed ślubem uniemożliwia zawarcie) F 1792 uchylenie np. zgody rodziców, co poprawia sytuację kobiet; z pokrewieństwa tylko prosta i rodzeństwo KN więcej przeszkód: 15 i 18 lat ale zgoda do 21 i 25 lat! Pytanie o radę jeszcze 25 i 30 lat!; 1907 bez pytania i zawsze od 21 lat Systemy mieszane może być niezgodność norm – np. PPK zakaz miedzy stanami, czego brak w prawie kościelnym ZP całość z respektowaniem prawa wyznaniowego Ustanie małżeństwa Rewolucja urzędnik KN sąd po postępowaniu przygotowawczym (zniesione 1816 po protestach, przywrócono 1884) D rozwody 1875, dla katolików separacja od stołu i łoża Mieszany – zależy od wyznania Wyznaniowy – zależy od wyznania Jurysdykcja w sprawach małżeńskich Świeckie i mieszane sądy państwowe (w mieszanych do cywilnego wprowadzone pewne przepisy kościelne; o przepisach kościelnych informuje sąd obrońca węzła małżeńskiego) Wyznaniowe sąd kościelny Stosunki osobowe małżonków KN żona wieczyście małoletnia; trzymanie nałożnicy w domu wspólnym – jedyny wyjątek obciążający męża ABGB mąż przedstawicielem ustawowym

15 Prawo rodzinne Władza rodzicielska KN – władza ojca (obu dopiero od 1970); 1889 ustawa o ochronie sądowej dzieci dręczonych lub moralnie opuszczonych KCKP – oboje rodzice, zniesienie środki przymusu (przymus fiz. i odosobnienie) na rzecz karcenia domowego, novum – sankcje za nadużycia BGB i nowelizacje ABGB kontrola władzy rodzicielskiej Dzieci nieślubne KN – dziecko ze ślubu pochodzi od ojca, dziecko spoza ślubu do 1912 nie może dochodzić ojcostwa, by nie zakłócać rodziny; 1/ naturalne (uznanie przez ojca albo pers subsequens matrimonium) 2/ ze związków cudzołożnych i kazirodczych (nie można w ogóle legalizować, tylko ograniczona alimentacja) KCKP łagodzi KN, ułatwienie per subsequens dla naturalnych, poszukiwanie macierzyństwa, obowiązek utrzymania i wychowania wszystkich dzieci PPK legitymacja przez: per subsequens, orzeczenie sądu, uznanie, reskrypt ministra sprawiedliwości na wniosek ojca ABGB brak praw takich jak legalne, od 1914 dziedziczenie w obrębie rodziny matki i ułatwienie adoptowania rodzicom swego nieślubnego dziecka Adopcja PPK pisemna umowa zatwierdzona przez władzę; adoptujący: min. 50 lat, kobieta albo mężczyzna, brak praw do majątku adoptowanego, adoptowany ma nazwisko ale nie wchodzi do rodziny KN adopcja dotyczy tylko majątku do przekazania w razie bezpotomnej śmierci; 50 lat i pełnoletni KCKP ułatwienie w stosunku do KN (z 6 do 3 lat utrzymywanie małoletniego przed adopcją); małe zastosowanie

16 Prawo opiekuńcze Dla pozbawionych zdolności prawnej całkiem i w stopniu ograniczonym PPK 1/ opieka – osoba i majątek, 2/ kuratela – osoba i jej wychowanie, niewiele czynności majątkowych 3/ doradztwo przydane – uczestnictwo w czynności prawnej dla jej ważności np. kobiety niezamężnej Pod opieką: niepełnoletni, chorzy umysłowo, marnotrawcy, głuchoniemi, głupsi, niewidomi, nieobecni o nieznanym miejscu pobytu Przyjęcie opieki obowiązkowe pod sankcjami Wykluczeni opiekunowie: kobiety oprócz matki i babki, skazani na ciężkie przestępstwa, urzędnicy cywilni i wojskowi, Żydzi wobec chrześcijan, ojczym wobec pasierba, trwale chorzy, po 60 lat nadzór sądu opiekuńczego; konieczny inwentarz; brak wynagrodzenia chyba że czymś się wyróżnił KN po śmierci drugi rodzic przejmuje władzę; ojciec albo matka mogą wyznaczyć opiekuna; kontrola rady familijnej po 3 z każdej rodziny KCKP wzorem pruskiej; rada opiekuńcza nad dziećmi pozamałżeńskimi ABGB pod kontrolą sądu opiekuńczego – on powołuje opiekuna i wydaje zezwolenia w sprawach ważnych i wątpliwych; księga opiekuńcza o przebiegu opieki; nowela: opieka generalna przez organ administracji publicznej

17 Prace kodyfikacyjne w okresie międzywojennym

18 Prawo pozaborcze Pozaborcze trzy systemy zawarcia małżeństwa: świecki, wyznaniowy i mieszany Świecki BGB, zawarcie małżeństwa przed urzędnikiem stanu cywilnego; dopuszczalny rozwód; jurysdykcja sądy powszechne Wyznaniowy system zabór rosyjski prawo o małżeństwie 1836; prawo religijne przesądza o ważności małżeństwa i dopuszczalności rozwodu; niedopuszczalność małżeństwa osób nie należących do uznanych związków wyznaniowych i przez bezwyznaniowców; ustawa z 1836 r. została zastąpiona dla katolików w 1918 r. kodeksem prawa kanonicznego Mieszany – zabór austriacki; zawarcie małżeństwa przed duchownym, forma świecka dla bezwyznaniowców i wyznawców religii nieuznanych; jurysdykcja sądów państwowych; niedopuszczalność rozwodów dla katolików Teren Pisza i Orawy: po 1922 r. do wyboru laickie prawo węgierskie albo ABGB Dominująca rola męża, ograniczenie w czynnościach prawnych żony, najistotniejsze ograniczenia usunięte nowela z 1921 r. Dyskryminacja dzieci nieślubnych (troska o rodzinę legalną) Poprawa sytuacji prawnej dzieci w projekcie Komisji Kodyfikacyjnej z 1938 r. (prawo o stosunkach miedzy rodzicami i dziećmi)

19 Próba kodyfikacji systemu małżeńskiego osobowego Postulat szybkiego ujednolicenia W Komisji Kodyfikacyjnej brak jednomyślności ; większość – fakultatywne śluby cywilne 1920 tezy prof. W.L. Jaworskiego, wycofał się pod naciskiem m.in. Kościoła katolickiego 1924 początek prac podkomisji prof. K. Lutostańskiego; projekt gotowy 1929, ogłoszony drukiem z uzasadnieniem jednolita regulacja bez względu na wyznanie, zasada równości obywateli - zawarcie małżeństwa alternatywne: przed urzędnikiem stanu cywilnego albo przed duchownym; duchownemu przedkłada się zaświadczenie z USC o braku przeciwskazań do zawarcia małżeństwa; duchowny przesyła protokół do USC; na jego podstawie akt ślubu skutki w prawie cywilnym - separacja, po 3 latach możliwość przekształcenia w rozwód także dla katolików regulacja przeciw zmianom wyznania - jurysdykcja sądów powszechnych (wyznaniowe tylko w sprawach religijnych)

20 Protesty wobec projektu Lutostańskiego, zwłaszcza Kościoła katolickiego; wiece protestacyjne; sprzeciw Kościoła prawosławnego i zjazdu rabinów 1934 dwa niezależne od Komisji Kodyfikacyjnej projekty katolickie: J. Jaglarza i Z. Lisowskiego Praktyka prawna 1/ właściwość prawa przesądzało prawo prywatne międzydzielnicowe; w procesie rozwodowym decyduje miejsce zamieszkania, o miejscu zam. żony decyduje miejsce zam. męża; praktyka przeprowadzki na rok w dogodne miejsce (b. zabór rosyjski) 2/ praktyka zmiany religii; liberalny wileński konsystorz kalwiński 3/ sądy kościelne nie uwzględniają jurysdykcji świeckiej – np. rozwody prawosławne; brak skutków w prawie cywilnym, są w prawie religijnym; niebezpieczeństwo legalnej bigamii, problemy w zakresie prawa spadkowego, prawa do emerytury po zmarłym małżonku

21 Prawo rodzinne i opiekuńcze 1919 zniesienie opieki stanowej na ziemiach nadbużańskich i rozciągnięcie rad familijnych z KCKP 1921 kobiety prawo do rad familijnych i sprawowania opieki 1939 ustawa ułatwiająca przeprowadzenie adopcji: w interesie dziecka (do 7, nawet 12 lat) Prace kodyfikacyjne nad prawem rodzinnym lata 20-te S. Gołąb Wstępny projekt 1934; powołana podkomisje prace nad prawem o stosunkach rodziców (1938) i dzieci i o urzędzie opiekuńczym (1938); połowicznie nowoczesne: - równe prawa ojca i matki, w interesie dziecka - uprzywilejowanie ojca w zarządzie majątkiem dziecka - zrównanie dzieci pozamałżeńskich ze ślubnymi z wyjątkami


Pobierz ppt "Historia prawa małżeńskiego osobowego, rodzinnego i opiekuńczego konspekt opracowany na podstawie: 1/ W. Uruszczak, Historia państwa i prawa polskiego,"

Podobne prezentacje


Reklamy Google